Loãng xương vốn là căn bệnh âm thầm lấy đi mật độ xương nhanh hơn khả năng tái tạo của cơ thể, khiến bộ khung nâng đỡ cơ thể người trở nên giòn yếu và dễ gãy vỡ ngay cả sau những va chạm nhẹ.
Các báo cáo y tế quốc tế ước tính, bệnh lý này đang ảnh hưởng đến khoảng 500 triệu người trên toàn cầu và gây ra 37 triệu ca gãy xương mỗi năm, tương đương cứ mỗi giây trôi qua lại có 1 người bị gãy xương.

Các báo cáo y tế quốc tế ước tính, loãng xương đang ảnh hưởng đến khoảng 500 triệu người trên toàn cầu và gây ra 37 triệu ca gãy xương mỗi năm. Hình minh họa: OrthoNC
Lâu nay, các phác đồ điều trị hiện hành chủ yếu chỉ giúp làm chậm lại tiến trình mất xương, còn bài toán khôi phục những phần xương đã tổn hại vẫn là giới hạn mà y học chưa thể vượt qua.
Bởi vậy, một công trình nghiên cứu vừa được công bố trên tạp chí Cell đang thu hút sự quan tâm đặc biệt từ giới chuyên môn. Nhóm các nhà khoa học thuộc Đại học Murcia (Tây Ban Nha), dưới sự dẫn dắt của bác sĩ huyết học José M. Moraleda, đã báo cáo kết quả thử nghiệm lâm sàng đầu tiên trên người đối với liệu pháp điều trị sử dụng tế bào gốc trung mô.
"Gắn thẻ định vị" cho tế bào gốc tái tạo xương
Về bản chất, tế bào gốc trung mô được thu thập từ tủy xương, tức phần mô xốp nằm ở trung tâm xương, sau đó được đưa vào phòng thí nghiệm để nuôi cấy với số lượng lớn. Loại tế bào này đóng vai trò là tiền thân của các tạo cốt bào chuyên trách việc hình thành và sửa chữa mô xương.
Ý tưởng tận dụng chúng để tái thiết lại bộ xương đã thôi thúc giới khoa học suốt nhiều thập kỷ, nhưng luôn vướng phải một rào cản lớn. Khi truyền ngược tế bào vào hệ tuần hoàn trên mô hình chuột, tỷ lệ tế bào thực sự tìm đến được đúng vùng xương cần điều trị lại vô cùng thấp.
Để tháo gỡ nút thắt này, nhóm nghiên cứu Tây Ban Nha đã gắn lên bề mặt tế bào một phân tử đường đặc biệt, hoạt động như một "tấm thẻ định vị" dẫn đường cho tế bào quay trở lại tủy xương.
Trước đó, kỹ thuật này đã chứng minh hiệu quả trên chuột khi giúp tế bào đi sâu vào xương và kích thích sinh mô mới. Lần này, các nhà khoa học quyết định đưa giải pháp đầy hứa hẹn đó vào thử nghiệm lâm sàng trên người.
Nghiên cứu tiến hành theo dõi 10 phụ nữ trong độ tuổi 51-72, tất cả đều mắc loãng xương giai đoạn nặng và thường xuyên đối mặt với tình trạng gãy xương tái diễn. Các bác sĩ đã trích xuất tủy xương từ chính cơ thể từng bệnh nhân, nuôi cấy nhân rộng, xử lý phủ lớp đường định vị lên bề mặt tế bào rồi truyền ngược lại qua đường tĩnh mạch bằng một liều duy nhất.

Ý tưởng tận dụng tế bào gốc trung mô để tái thiết lại bộ xương đã thôi thúc giới khoa học suốt nhiều thập kỷ. Hình minh họa: Neurocyte
Kết quả theo dõi trong 2 năm tiếp theo cho thấy, số ca gãy xương do loãng xương ở nhóm bệnh nhân này giảm tới 94%. Nếu như trước khi điều trị, cả nhóm ghi nhận trung bình 8 ca gãy xương mỗi năm thì sau khi truyền tế bào gốc, con số này giảm xuống chỉ còn 0,5 ca/năm.
Nhóm tác giả khẳng định mức cải thiện ấn tượng này không đến từ việc thay đổi thói quen sinh hoạt hay điều chỉnh các loại thuốc đi kèm. Song song đó, hàng loạt chỉ số quan trọng như dấu ấn chuyển hóa xương, diện tích mô xương và mật độ khoáng xương đều ghi nhận sự chuyển biến tích cực có ý nghĩa thống kê.
Chờ câu trả lời từ thử nghiệm lớn
Đánh giá về thành tựu này trên tạp chí Nature, bác sĩ kiêm nhà khoa học Ajit Varki từ Đại học California San Diego (Mỹ), nhận định đây là một kết quả rất đáng chú ý. "Thử nghiệm bước đầu cho thấy hiệu quả gần như 100%, được duy trì trong nhiều năm và không có tác dụng phụ”, ông cho biết.
Dẫu vậy, nhiều chuyên gia y tế vẫn giữ thái độ thận trọng trước những con số đầy lạc quan này. Việc sụt giảm số ca gãy xương chưa đủ cơ sở để khẳng định liệu pháp mới có thể đảo ngược hoàn toàn bệnh loãng xương.
Điều khiến giới khoa học băn khoăn nhất là nhóm nghiên cứu đã không theo dõi đường đi của tế bào sau khi truyền vào cơ thể, dẫn đến việc không thể xác định chính xác có bao nhiêu tế bào thực sự về đích và chúng tồn tại ở đó trong bao lâu.
Trong một chia sẻ trên mạng xã hội LinkedIn, bác sĩ Jan Schaefer gọi đây là một thử nghiệm hấp dẫn nhưng nhấn mạnh cần thêm vài năm nữa mới có thể đưa ra kết luận sau cùng.
“Tế bào gốc trung mô có đường kính 20-30 micromet, lớn hơn mao mạch ở phổi, nên ở lượt tuần hoàn đầu tiên, 50-80% số tế bào bị giữ lại trong phổi. Trong phần còn lại, rất ít tế bào tự tìm được đường vào tủy xương", ông Schaefer phân tích. "Bạn có thể có một tế bào tiềm năng đang lưu thông trong máu nhưng gần như chẳng đạt được gì, vì nó không bao giờ đến được mô cần điều trị”.
Một điểm hạn chế khác nằm ở chính cách thiết kế thử nghiệm. Nghiên cứu thiếu vắng nhóm đối chứng để so sánh, đồng thời phần lớn người tham gia vẫn duy trì sử dụng các loại thuốc trị loãng xương thông thường.
Bác sĩ Schaefer lưu ý rằng nguy cơ gãy xương vốn biến thiên không cố định, nên một nhóm bệnh nhân được lựa chọn đúng vào giai đoạn bệnh trầm trọng nhất hoàn toàn có khả năng tự thuyên giảm ở giai đoạn sau dù không có can thiệp đặc biệt nào.
Ngoài ra, đây mới chỉ là thử nghiệm giai đoạn đầu trên quy mô nhỏ với 10 người, mục tiêu cốt lõi là kiểm tra độ an toàn và tính khả thi của phương pháp. Một chi tiết cũng được giới chuyên môn lưu ý khi thẩm định tính khách quan là đồng tác giả Robert Sackstein, hiện nắm giữ quyền sở hữu trí tuệ đối với công nghệ chỉnh sửa bề mặt tế bào được áp dụng trong nghiên cứu.

Việc sụt giảm số ca gãy xương chưa đủ cơ sở để khẳng định liệu pháp mới có thể đảo ngược hoàn toàn bệnh loãng xương. Hình minh họa: NIH
Những khoảng trống khoa học này kỳ vọng sẽ sớm được làm sáng tỏ trong thời gian tới, khi nhóm nghiên cứu tại Đại học Murcia đang xúc tiến một thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn hơn trên nhóm bệnh nhân loãng xương nặng.
Ở giai đoạn tiếp theo, người tham gia sẽ được phân bổ ngẫu nhiên vào 3 nhóm riêng biệt, bao gồm nhóm nhận tế bào gốc lấy từ chính tủy xương của mình, nhóm nhận tế bào gốc từ người hiến tặng khỏe mạnh và nhóm đối chứng không truyền tế bào.
Chỉ khi có dữ liệu từ thử nghiệm đối chứng này, giới y học mới có thể đưa ra câu trả lời chắc chắn về hiệu quả thực sự của kỹ thuật gắn định vị cho tế bào gốc trên cơ thể người.
Trong lúc chờ đợi những bước tiến mới từ phòng thí nghiệm, các bác sĩ khuyến cáo người bệnh loãng xương vẫn cần kiên trì tuân thủ đúng phác đồ điều trị hiện hành để bảo vệ sức khỏe xương khớp.