Nguyên nhân của đợt mưa lớn bất thường những ngày qua
PGS.TS Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia (Cục Khí tượng thuỷ văn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường), từ chiều tối 16/5 đến nay, miền Bắc, đặc biệt là phía Đông Bắc Bộ, liên tục xuất hiện mưa rào và dông diện rộng do tác động của đới gió Đông Nam hoạt động mạnh từ mặt đất lên độ cao khoảng 3000m. Đây là hệ thống thời tiết có khả năng đưa lượng ẩm lớn từ biển vào đất liền, kết hợp điều kiện khí quyển bất ổn nên đã hình thành nhiều vùng mây đối lưu phát triển mạnh.
Nhiều địa phương hứng mưa rất lớn từ đầu mùa. Ảnh: Tuấn Anh
Một số nơi đã xuất hiện mưa cường suất rất lớn trong thời gian ngắn như Minh Long (tỉnh Cao Bằng) đạt 117,4mm chỉ trong khoảng 1 giờ tối 16/5; Hạ Long (tỉnh Quảng Ninh) đạt khoảng 82mm trong 1 giờ sáng 17/5. Với lượng mưa lớn tập trung trong thời gian rất ngắn như vậy, nhiều khu vực đô thị và vùng trũng thấp đã xảy ra ngập úng cục bộ.
Ông Mai Văn Khiêm cho biết, tháng 5 là thời kỳ chuyển mùa ở miền Bắc nên thường xuất hiện mưa vừa, mưa to kèm dông mạnh. Tuy nhiên, điểm đáng lưu ý của đợt này là tính chất mưa cực đoan cục bộ với cường suất rất lớn trong thời gian ngắn.
Với diễn biến mưa trong những ngày qua có thể thấy đây là dạng hình thế thời tiết nguy hiểm có xu hướng xuất hiện ngày càng nhiều trong những năm gần đây và gây khó khăn lớn cho công tác phòng chống ngập úng đô thị, lũ quét và sạt lở đất.
Theo dự báo hiện nay, từ nay đến khoảng ngày 22/5, khu vực Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, gồm Thanh Hóa, Nghệ An và Hà Tĩnh, vẫn tiếp tục có mưa rào và dông trên diện rộng. Đáng lưu ý, từ đêm 19/5 đến ngày 21/5, Bắc Bộ và Thanh Hóa có khả năng xuất hiện một đợt mưa vừa, mưa to diện rộng với tổng lượng mưa phổ biến từ 60-120mm, cục bộ có nơi trên 250mm.
Nguyên nhân là ngoài tác động của đới gió Đông Nam ẩm, còn có thêm vùng hội tụ gió trên cao khoảng 5000m di chuyển từ khu vực Thượng Lào sang. Sự kết hợp của hai hình thế này sẽ làm gia tăng khả năng mưa lớn diện rộng và xuất hiện dông mạnh.
Trong mưa dông cần đặc biệt đề phòng tố, lốc, sét, mưa đá, gió giật mạnh; đồng thời nguy cơ lũ quét, sạt lở đất ở khu vực vùng núi, trung du phía Bắc và phía Tây Thanh Hóa, Nghệ An ở mức cao. Các đô thị cũng cần lưu ý nguy cơ ngập úng cục bộ do mưa lớn cường suất cao trong thời gian ngắn.
Theo Cục Quản lý đê điều và Phòng chống thiên tai, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, báo cáo từ các tỉnh Cao Bằng, Quảng Ninh, Thanh Hóa, Đắk Lắk gửi về Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy, mưa lớn, dông lốc xảy ra trong ngày 15-17/5 khiến một người dân ở Đắk Lắk bị thương do cây đổ vào người, một nhà sập (Đắk Lắk), 27 nhà tốc mái, hư hỏng (Thanh Hóa có một nhà và Đắk Lắk 26 nhà); 187 nhà bị ngập dưới 1m tại Cao Bằng.
Gần 280ha lúa và hoa màu ở tỉnh Cao Bằng, Đắk Lắk bị ngập, thiệt hại. Hai tàu bị chìm tại tỉnh Thanh Hóa do dông làm đứt dây neo, tàu bị trôi ra xa; chính quyền cùng người dân địa phương đã trục vớt đưa vào gần bờ.
Về giao thông, thống kê cho thấy tỉnh Cao Bằng có 28 vị trí trên quốc lộ 4A bị ngập, sạt lở (hiện đã thông tuyến) và 6 vị trí giao thông nông thôn bị ngập, sạt lở (nước đã rút và được khắc phục tạm thời).
Tỉnh Quảng Ninh có 2 vị trí trên quốc lộ 18C bị sạt lở với khối lượng 400m3 đất đá; đường tỉnh 326 bị bong tróc khoảng 30m mặt nhựa đường, đã được địa phương tổ chức khắc phục tạm thời để phương tiện qua lại. Ngoài ra, một ô tô khách bị hư hỏng ở tỉnh Cao Bằng; 5 cột điện bị gãy, đổ; một trạm biến áp ở Đắk Lắk hư hỏng.
Ước tính thiệt hại do mưa lớn, dông, lốc ở tỉnh Cao Bằng, Đắk Lắk khoảng 10,2 tỷ đồng (Cao Bằng 6,7 tỷ đồng và Đắk Lắk 3,5 tỷ đồng). Các tỉnh Quảng Ninh, Thanh Hóa chưa có ước tính thiệt hại.
El Nino sắp xuất hiện, đề phòng thiên tai gia tăng
PGS.TS Mai Văn Khiêm cho biết, hiện tại nhiệt độ mặt nước biển đang gia tăng lên rất nhanh trong 1 tháng vừa qua, vào tuần đầu tháng 4/2026 chuẩn sai nhiệt độ mặt nước biển đang có giá trị từ dưới 0,2 độ C đã tăng lên mức trên 0,4 độ C vào tuần đầu tháng 5/2026.
Theo các kết quả dự báo ENSO (chữ viết tắt để chỉ hiện tượng nóng lên dị thường của lớp nước biển bề mặt - El Nino và hiện tượng lạnh dị thường của lớp nước biển bề mặt - La Nina) mới nhất được cập nhật vào giữa tháng 5/2026, hiện tượng El Nino đang phát triển nhanh và đến sớm hơn so với các dự báo trước đây, cường độ của El Nino cũng có dấu hiệu mạnh hơn so với các dự báo trước đó.
Cụ thể, trạng thái El Nino có khả năng bắt đầu từ khoảng thời kỳ tháng 6-8/2026 với xác suất trên 90%, và có khả năng tiếp tục duy trì trạng thái này cho tới cuối năm 2026 đến đầu năm 2027 với xác suất cao nhất là 96% vào thời kỳ tháng 12/2026-02/2027. Đáng lưu ý, xác suất hiện El Nino rất mạnh hiện đã tăng lên khoảng 40%, cao hơn so với các dự báo trước đây (25%). Đây là tín hiệu cần đặc biệt quan tâm vì El Nino mạnh thường kéo theo nhiều hình thái thiên tai cực đoan.
Với kịch bản El Nino như dự báo trên thì nhận định nhiệt độ trung bình trên cả nước có xu hướng cao hơn bình thường, số ngày nắng nóng gia tăng, cường độ gay gắt hơn năm 2025.
Lượng mưa có khả năng thiếu hụt ngay trong các tháng mùa khô năm 2026, đặc biệt giai đoạn từ cuối năm 2026 đến đầu năm 2027, với mức giảm phổ biến 25-50%. Đồng thời, mùa mưa có khả năng kết thúc sớm. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng trong các năm El Nino, mặc dù tổng lượng mưa thường thấp hơn trung bình nhiều năm nhưng vẫn có thể xuất hiện các trận mưa cực đoan cục bộ trong thời gian ngắn, gây lũ quét, sạt lở đất và ngập úng đô thị.
Hoạt động bão, áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông cũng có thể ít hơn trung bình nhiều năm, nhưng vẫn cần đề phòng các cơn bão mạnh, quỹ đạo phức tạp và gây tác động lớn trong thời gian ngắn.
Trước diễn biến thời tiết và khí hậu ngày càng cực đoan, cần đặc biệt chú trọng tinh thần chủ động từ sớm, cảnh báo sớm và hành động sớm. Các địa phương, trước mắt cần tập trung theo dõi chặt chẽ các đợt mưa lớn trong tháng 5, rà soát các khu vực có nguy cơ cao xảy ra lũ quét, sạt lở đất, ngập úng đô thị để chủ động phương án ứng phó.
Về dài hạn, với nguy cơ El Nino phát triển mạnh từ nửa cuối năm 2026, các bộ, ngành và địa phương cần sớm xây dựng phương án ứng phó hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn; rà soát vận hành hồ chứa, bảo đảm an ninh nguồn nước và an ninh năng lượng, đặc biệt cho mùa khô cuối năm 2026 và đầu năm 2027.
