Phần lớn hành vi đánh lừa là kết quả của quá trình tiến hóa, không xuất phát từ ý thức. Tuy nhiên, một số loài lại thể hiện khả năng lừa gạt có vẻ mang tính chiến thuật, thậm chí khiến giới khoa học đặt câu hỏi: liệu chúng có thực sự biết nói dối?
Chim drongo đuôi chẻ. (Ảnh: Getty Images)
Trên thực tế, không phải mọi hành vi đánh lừa trong tự nhiên đều có chủ đích. Bọ ngựa phong lan (Hymenopus coronatus) không ý thức được rằng hình dáng của mình giống một bông hoa. Tương tự, loài bướm đêm có những đốm mắt lớn trên cánh cũng không chủ động suy tính cách khiến kẻ săn mồi hoảng sợ. Đây là những đặc điểm được hình thành qua nhiều thế hệ nhờ chọn lọc tự nhiên, chứ không phải kết quả của những quyết định có ý thức.
Dẫu vậy, một số hành vi lại có vẻ khác biệt. Chúng mang tính chiến thuật, được điều chỉnh tùy tình huống và dường như nhằm thao túng nhận thức của những cá thể khác – tương tự cách con người sử dụng lời nói dối để đạt mục đích.
Nhà động vật học James O'Hanlon cho rằng, việc xác định liệu một loài động vật có thực sự cố tình lừa dối hay không là một trong những câu hỏi khó nhất trong nghiên cứu hành vi động vật.
Một trong những ứng viên đáng chú ý nhất là chim drongo đuôi chẻ (Dicrurus adsimilis), loài chim nhỏ sinh sống ở châu Phi. Chúng nổi tiếng với khả năng bắt chước âm thanh và thường xuyên phát ra những tiếng kêu báo động giả để đánh lừa các loài khác, qua đó chiếm lấy thức ăn của chúng.
Chim drongo dùng tiếng kêu giả để cướp thức ăn
Chim drongo có khả năng bắt chước âm thanh của nhiều loài động vật. Một trong những thủ thuật nổi bật nhất của chúng là mô phỏng tiếng báo động của chồn đất. Khi nghe âm thanh này, chồn đất tưởng rằng đồng loại đang cảnh báo nguy hiểm nên lập tức bỏ chạy tìm nơi ẩn nấp. Trong lúc những con vật kia rời khỏi khu vực kiếm ăn, chim drongo nhanh chóng bay đến lấy phần thức ăn bị bỏ lại.
Chúng không chỉ bắt chước tiếng kêu của chồn đất, mà còn mô phỏng tín hiệu cảnh báo của những loài chim sống gần đó, như chim sáo mào đen và chim chích chòe khoang. Những con chồn đất vốn rất cảnh giác vẫn có thể mắc bẫy, hoảng sợ bỏ lại thức ăn khi nghe thấy âm thanh quen thuộc.
Các nhà nghiên cứu đã ghi nhận hơn 50 kiểu âm thanh đánh lừa khác nhau trong kho tiếng kêu của loài chim này.
Điều khiến chim drongo đặc biệt thú vị là chúng không sử dụng mãi một kiểu báo động giả. Khi những con vật khác bắt đầu nhận ra một âm thanh quen thuộc không còn đáng tin cậy, chúng có thể chuyển sang bắt chước tín hiệu khác. Việc liên tục thay đổi thủ thuật giúp chim drongo duy trì hiệu quả đánh lừa và tiếp tục kiếm được thức ăn.
Chiến thuật này cũng không chỉ nhắm vào chồn đất. Những loài kiếm ăn theo nhóm trên mặt đất như chim chích chòe khoang và chim dệt tổ cũng có thể bị đánh lừa bởi những tiếng kêu cảnh báo giả, khiến chúng rời khỏi nguồn thức ăn.
Vì sao các nhà khoa học vẫn dè dặt khi nói động vật biết nói dối?
Dù những hành vi như vậy ngày càng thu hút sự chú ý, các nhà khoa học vẫn chưa sẵn sàng khẳng định động vật có thể cố tình nói dối theo cách con người vẫn làm.
Theo O'Hanlon, nghiên cứu về khả năng lừa dối ở động vật vẫn đang ở giai đoạn đầu. Những loài sống theo nhóm có thể tạo ra nhiều cơ hội cho các hành vi đánh lừa phát triển, nhưng những gì con người biết hiện nay mới chỉ là một phần nhỏ trong thế giới phức tạp đó.
Trong tương lai, các nhà khoa học có thể phát hiện thêm những hình thức lừa dối khác thông qua tiếng kêu tần số thấp của cá voi và cá heo, tín hiệu hóa học của kiến và mối, hay tiếng sủa, tiếng hú của chó hoang. Việc tìm thấy một hành vi có tác dụng đánh lừa chưa đủ để kết luận rằng con vật thực sự có ý định nói dối.
Một nguyên nhân khiến giới nghiên cứu thận trọng là nguyên tắc không nhân cách hóa động vật. Trong khoa học hành vi, các nhà nghiên cứu cần tránh áp đặt suy nghĩ, cảm xúc hoặc động cơ của con người lên những loài khác. Họ không thể mặc nhiên cho rằng động vật suy nghĩ và đưa ra quyết định theo cách giống chúng ta.
Bởi nói dối từ lâu được xem là một hành vi gắn với con người, việc khẳng định các loài động vật khác cũng có khả năng này đòi hỏi bằng chứng đặc biệt thuyết phục.
Bên cạnh đó, sự dè dặt còn xuất phát từ chính phương pháp làm việc của khoa học. Các nhà nghiên cứu được đào tạo để tránh đưa ra kết luận tuyệt đối khi dữ liệu chưa đủ. Trong khoa học, một giả thuyết có thể bị bác bỏ bằng bằng chứng, nhưng rất khó để chứng minh một giả thuyết là đúng trong mọi trường hợp.
Đó là lý do các công trình nghiên cứu thường sử dụng những cách diễn đạt thận trọng như "bằng chứng cho thấy", "có khả năng" hay "lời giải thích đơn giản nhất là".
