Lao là bệnh truyền nhiễm cơ hội phổ biến và là nguyên nhân tử vong hàng đầu ở người nhiễm HIV. Khi đồng nhiễm hai căn bệnh này, HIV làm mất đi khả năng phòng vệ của cơ thể trước vi khuẩn lao, ngược lại, bệnh lao lại đẩy nhanh quá trình tiến triển của HIV.
1. Sự nguy hiểm của đồng nhiễm HIV/lao
Đối với người nhiễm HIV, khả năng mắc bệnh lao lên tới 50%, cao hơn từ 10 - 30 lần so với người không nhiễm. Hơn nữa, bệnh lao ở người nhiễm HIV thường khó chẩn đoán hơn do dễ xuất hiện các dạng lao ngoài phổi như lao màng não, lao hạch, lao xương.
HIV làm suy yếu hệ miễn dịch, tạo điều kiện thuận lợi để vi khuẩn lao phát triển. Ngược lại, khi vi khuẩn lao nhân lên, chúng kích hoạt hệ miễn dịch và giải phóng các chất hóa học trung gian làm virus HIV nhân lên nhanh hơn, đẩy nhanh quá trình suy giảm miễn dịch và làm bệnh tiến triển nặng hơn thành AIDS.
Nếu người bệnh đồng nhiễm lao/HIV không được phát hiện sớm và điều trị, tình trạng bệnh sẽ tiến triển theo chiều hướng xấu rất nhanh và dễ dẫn đến tử vong.
Tình trạng đồng nhiễm HIV/lao còn gây khó khăn cho việc chẩn đoán và điều trị. Các triệu chứng lao điển hình như ho kéo dài, sốt, sụt cân có thể bị che lấp bởi các bệnh cơ hội khác ở người nhiễm HIV. Xét nghiệm vi khuẩn lao trong đờm cũng có độ nhạy thấp hơn dẫn đến chẩn đoán có thể bị thiếu sót.
2. Hiệu quả từ việc điều trị phối hợp và tầm soát chủ động
Trên thực tế, việc điều trị bệnh lao ở người nhiễm HIV gặp rất nhiều trở ngại. Phần lớn bệnh nhân chỉ phát hiện mắc lao khi HIV đã tiến triển sang giai đoạn cuối (AIDS). Lúc này, người bệnh phải uống đồng thời cả thuốc điều trị lao và thuốc ARV, dễ gặp các tác dụng phụ bất lợi như dị ứng, suy gan hay suy thận. Bên cạnh đó, thể trạng người bệnh lúc này thường đã suy kiệt, cơ thể gầy yếu nên khả năng dung nạp thuốc kém, làm giảm đáng kể hiệu quả điều trị.
Tình trạng đồng nhiễm HIV/lao gây nhiều khó khăn cho việc chẩn đoán và điều trị.
WHO khuyến cáo tất cả người nhiễm HIV nên được sàng lọc lao, và ngược lại, tất cả bệnh nhân lao cũng cần được xét nghiệm HIV để có phác đồ điều trị kịp thời và phù hợp. Việc điều trị sớm bằng thuốc kháng virus ARV sẽ giúp phục hồi hệ miễn dịch, từ đó làm giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh lao cũng như tỷ lệ tử vong.
Theo thống kê, trước năm 2025, tỷ lệ tử vong ở người nhiễm HIV đồng thời mắc lao có thể lên tới 15%, nhưng khi được điều trị đầy đủ với thuốc chống lao và ARV, con số này đã giảm mạnh, chỉ còn khoảng 4,5%. Khi bệnh nhân được điều trị toàn diện, không chỉ sức khỏe được bảo vệ mà còn giảm gánh nặng y tế cho xã hội.
3. Mô hình điều trị 'một điểm đến' hiệu quả tại Việt Nam
Chiến lược điều trị đồng nhiễm là một phần không thể thiếu và đang được ưu tiên mạnh mẽ trong các Chương trình Quốc gia về Phòng, chống HIV/AIDS và các bệnh truyền nhiễm khác của Việt Nam. Trong vòng một thập kỷ trở lại đây, Việt Nam đã có những bước chuyển mình quan trọng khi áp dụng mô hình điều trị tích hợp "một điểm đến" cho bệnh nhân.
Tại Việt Nam, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) các tỉnh, thành phố đã phối hợp với Chương trình phòng, chống lao và viêm gan để triển khai điều trị tích hợp tại một cơ sở duy nhất. Điều này giúp giảm chi phí đi lại, tránh mất dấu người bệnh, đồng thời tăng khả năng tuân thủ điều trị.
Việt Nam đã tiếp cận và áp dụng các phác đồ phối hợp thuốc mới, kể cả với lao kháng thuốc, qua đó giảm tỷ lệ tử vong ở nhóm bệnh nhân HIV đồng nhiễm lao. Theo WHO, Việt Nam là một trong những nước có mô hình điều trị HIV/lao tích hợp hiệu quả hàng đầu khu vực, với tỷ lệ 80-90% người đồng nhiễm được điều trị ARV và thuốc lao đồng thời.
Theo BS. Nguyễn Văn Cử, Phó Chánh văn phòng Chương trình Phòng chống lao Quốc gia, trong công tác phòng chống lao hiện nay, Chương trình Chống lao Quốc gia đã phối hợp với Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế) xây dựng các Hướng dẫn quốc gia để phát hiện sớm và điều trị lao cho người có HIV. Đây là bước then chốt để giảm tử vong cũng như hạn chế lây lan trong cộng đồng. Việc lồng ghép sàng lọc lao vào các lần tái khám HIV đã chứng minh hiệu quả, vì bệnh nhân được tiếp cận đồng thời cả dịch vụ điều trị ARV và kiểm soát lao.
Người đồng nhiễm HIV/ lao cần được ưu tiên điều trị bằng thuốc ARV ngay sau khi bắt đầu điều trị lao. Gia đình người nhiễm HIV/lao cần chia sẻ, động viên để họ không cảm thấy bị phân biệt đối xử, kỳ thị, giúp người bệnh tự tin, không tự kỳ thị bản thân, yên tâm điều trị để tái hòa nhập cộng đồng.
Điều trị kết hợp là chìa khóa giúp Việt Nam duy trì thành quả và tiến gần hơn đến mục tiêu chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030. Điều trị đồng nhiễm HIV và lao không chỉ là một giải pháp y tế mà còn là một phương pháp toàn diện để trao quyền cho người bệnh, giúp họ vượt qua bệnh tật để trở thành những thành viên khỏe mạnh, có ích cho gia đình và xã hội.
