Suốt hơn một thập kỷ qua, Moscow âm thầm xây dựng năng lực chiến sự không gian toàn diện, với mục tiêu vừa bảo vệ hạ tầng vệ tinh của mình, vừa tước quyền tiếp cận không gian của đối thủ trong thời điểm khủng hoảng. Cuộc xung đột Ukraine đã phơi bày rõ ràng vai trò then chốt của không gian trong xung đột hiện đại, đặc biệt sau khi hệ thống vệ tinh Starlink của Elon Musk được Ukraine sử dụng rộng rãi để duy trì liên lạc trên chiến trường.
Hệ thống tác chiến điện tử Tobol có thể gây nhiễu các loại vũ khí chính xác của NATO. (Nguồn: RIA Novosti)
Khi Nga tăng cường tác chiến điện tử nhằm làm gián đoạn hệ thống thông tin của Ukraine, Kiev buộc phải nhờ đến Starlink để giữ kết nối. Hàng nghìn thiết bị đầu cuối nhanh chóng được triển khai và đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ thủ đô Kyiv cũng như phối hợp tác chiến. Từ đó, Starlink trở thành "xương sống" liên lạc của quân đội Ukraine. Đáng chú ý, trong quá trình giao tranh, quân đội Nga cũng thu giữ được một số thiết bị Starlink và bắt đầu tận dụng chúng cho máy bay không người lái (UAV) và các đơn vị tiền tuyến.
Việc Starlink bị quân sự hóa đã khiến Nga và Trung Quốc tăng tốc nghiên cứu các biện pháp vô hiệu hóa những chòm sao vệ tinh thương mại này. Tobol được cho là một trong những hệ thống then chốt trong chiến lược đó.
Theo các nguồn phân tích phương Tây, Tobol là một mạng lưới tác chiến điện tử đặt trên mặt đất, được triển khai tại nhiều vị trí chiến lược gần biên giới châu Âu, đặc biệt là khu vực Baltic và vùng Kaliningrad.
Một số chuyên gia còn gọi đây là "hàng rào gây nhiễu Baltic khổng lồ", với khả năng làm gián đoạn các hệ thống định vị vệ tinh dân sự lẫn quân sự trên diện rộng. Thậm chí, trong những ngày đầu Nga mở chiến dịch quân sự tại Ukraine, nhiều nhà phân tích cho rằng các đòn tấn công đầu tiên đã diễn ra trên không gian, khi tín hiệu vệ tinh quanh khu vực xung đột bị gây nhiễu mạnh mẽ.
Trung tâm quan trọng của mạng Tobol được cho là đặt tại Kaliningrad – vùng lãnh thổ Nga nằm giữa Ba Lan và Litva. Với vị trí chiến lược ngay sát NATO, Kaliningrad đã trở thành một pháo đài điện tử của Moscow ở châu Âu. Ảnh vệ tinh cho thấy sự hiện diện của các ăng-ten parabol cỡ lớn cùng các mảng phát sóng công suất cao, được thiết kế để theo dõi vệ tinh và phát nhiễu theo hướng cụ thể hoặc trên phạm vi rộng.
Nguyên lý hoạt động của Tobol dựa trên một điểm yếu cơ bản của hệ thống vệ tinh định vị. Các tín hiệu GPS, Galileo hay GLONASS được phát từ độ cao khoảng 20.000 km nên khi đến bề mặt Trái đất rất yếu. Chỉ cần các máy phát mặt đất có công suất đủ lớn, hệ thống như Tobol có thể dễ dàng áp đảo những tín hiệu này, khiến thiết bị thu không thể xác định vị trí chính xác.
Ngoài việc gây nhiễu làm mất hoàn toàn tín hiệu, Tobol còn được cho là có khả năng giả mạo tín hiệu, tức gửi thông tin định vị sai để đánh lừa các hệ thống dẫn đường. Hình thức này phức tạp hơn nhưng nguy hiểm hơn nhiều, bởi nó có thể khiến máy bay, tàu thuyền hoặc vũ khí dẫn đường đi chệch mục tiêu mà không hề hay biết.
Đối với Starlink, Tobol không nhất thiết phải tấn công trực tiếp vào các vệ tinh trên quỹ đạo , vì điều vừa khó vừa tốn kém. Thay vào đó, hệ thống này được cho là nhắm vào các liên kết đồng bộ thời gian và định vị mà các thiết bị đầu cuối Starlink cần để hoạt động chính xác. Khi các tín hiệu này bị gián đoạn, toàn bộ mạng lưới có thể hoạt động kém hiệu quả hoặc mất kết nối cục bộ.
Giới phân tích nhận định Tobol không chỉ mang tính tấn công mà còn đóng vai trò phòng thủ quan trọng. Trong kịch bản xung đột lớn với NATO, Kaliningrad gần như chắc chắn sẽ trở thành mục tiêu ưu tiên của liên minh phương Tây. Tuy nhiên, với mạng lưới gây nhiễu mạnh mẽ như Tobol, Nga có thể làm mù các hệ thống định vị vệ tinh của đối phương, khiến tên lửa dẫn đường chính xác mất hiệu quả, đồng thời che giấu vị trí các căn cứ quân sự và khí tài chủ chốt.
Nói cách khác, Tobol có thể biến những loại vũ khí được xem là "chính xác tuyệt đối" thành các công cụ kém tin cậy trên chiến trường.
Nga hiện đang đầu tư mạnh vào tác chiến điện tử và chiến sựkhông gian, coi đây là mặt trận quyết định trong các cuộc xung đột tương lai. Việc Starlink và các hệ thống vệ tinh thương mại tham gia trực tiếp vào chiến tranh Ukraine càng củng cố quan điểm của Moscow rằng không gian đã trở thành chiến trường mới.
Nhiều chuyên gia phương Tây cảnh báo rằng nếu một cuộc đối đầu lớn nổ ra giữa Nga và NATO, những hệ thống như Tobol có thể làm lung lay lợi thế công nghệ vốn là nền tảng sức mạnh quân sự của phương Tây suốt nhiều thập kỷ qua.
