Thung lũng Bình Chuẩn nằm giữa đại ngàn Pù Huống là nơi sinh sống lâu đời của đồng bào dân tộc Thái, với những cọn nước truyền thống hiện diện dọc các khe suối.
Để làm cọn nước, người Thái ở Bình Chuẩn chọn tre, nứa, gỗ và dây mây. Cọn nước là sáng tạo độc đáo của người Thái nhằm tận dụng sức chảy tự nhiên của dòng suối để phục vụ sản xuất nông nghiệp. Không cần điện, không tốn nhiên liệu, những "guồng nước" khổng lồ vẫn bền bỉ vận hành, góp phần tạo nên những mùa vàng trên các cánh đồng vùng cao.
Theo ông Lô Văn Lý, Chủ tịch UBND xã Bình Chuẩn, địa phương hiện có hơn 180ha lúa nước, trong đó trên 80ha ruộng bậc thang nằm ở những khu vực cao hơn mặt nước suối từ 1-3m.
Để những thửa ruộng ấy luôn xanh tốt, gần 60 cọn nước vẫn ngày đêm cần mẫn quay bên các dòng Khe Chon, Khe Chọi, Khe Cố và Khe Mét - những con suối bắt nguồn từ đại ngàn Pù Huống, mang nguồn nước dồi dào về nuôi dưỡng thung lũng.
Những cọn nước khổng lồ ngày đêm quay đều, tạo nên khung cảnh đặc trưng của vùng cao miền Tây xứ Nghệ. Để hoàn thành một cọn nước, người dân phải mất từ 10 ngày đến nửa tháng với sự chung tay của anh em, họ hàng và bà con trong bản.
"Với đồng bào Thái, cọn nước không chỉ là công cụ dẫn nước phục vụ sản xuất mà còn là một phần không thể thiếu trong đời sống từ bao đời nay. Nhờ những vòng quay bền bỉ ấy, nước được đưa lên các thửa ruộng cao, góp phần tạo nên những mùa vàng trên cánh đồng các bản Na Cọ, Mét, Tông, Đình, Xiềng", ông Lý chia sẻ.
Theo chủ tịch xã Bình Chuẩn, hệ thống cọn nước truyền thống vẫn đang phát huy hiệu quả, bảo đảm nguồn nước tưới cho hàng trăm hộ dân có ruộng ở khu vực cao trong thung lũng, góp phần giữ vững sinh kế và an ninh lương thực cho người dân địa phương.
Không chỉ là công cụ thủy lợi truyền thống, cọn nước còn là biểu tượng văn hóa gắn bó với đời sống của đồng bào Thái từ bao đời nay. Giữa khung cảnh núi rừng Pù Huống hùng vĩ, những vòng quay bất tận của cọn nước tạo nên bức tranh sinh động về tri thức bản địa, sự cần cù lao động và nét đẹp văn hóa đặc sắc của cư dân miền Tây xứ Nghệ.
Những hình ảnh về cọn nước truyền thống của người Thái ở thung lũng Bình Chuẩn.
Cọn nước được làm chủ yếu từ tre, nứa, gỗ và dây mây, thể hiện sự khéo léo cùng kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ của người Thái.
Hệ thống cánh quạt đón dòng chảy tự nhiên của suối, tạo lực giúp bánh xe nước vận hành liên tục mà không cần điện hay nhiên liệu.
Hàng trăm ống nứa được gắn quanh vành bánh xe có nhiệm vụ múc nước từ suối và đưa lên các máng dẫn.
Nước từ cọn nước theo hệ thống máng dẫn chảy về những thửa ruộng bậc thang nằm cao hơn mặt suối từ 1 đến 3 mét.
Ngoài chức năng tưới tiêu, khu vực cọn nước còn là nơi người dân rửa nông cụ, nông sản và sinh hoạt hằng ngày.
Không chỉ phục vụ sản xuất, những cọn nước truyền thống ngày nay còn trở thành điểm nhấn thu hút du khách đến khám phá vẻ đẹp văn hóa của đồng bào Thái ở miền Tây Nghệ An.
