Năm 1993, khu dinh thự họ Vương đã được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia và đến năm 2004-2005, Nhà nước đã đầu tư 7,5 tỷ đồng để trùng tu lại di tích nhằm bảo tồn di sản văn hóa có một không hai nơi địa đầu Tổ quốc.
Không gian gỗ giữa miền núi đá
Đi từ Hà Nội lên chừng khoảng 300km, trên độ cao hơn 1.600m, giữa trập trùng núi non hùng vĩ, xuyên cổng trời Thẩm Mã thuộc huyện Quản Bạ, Hà Giang, qua dốc Chín Khoanh rồi nghiêng xuống thung lũng Lũng Cẩm, ta bắt gặp một ngôi biệt thự được xây dựng cách đây gần 100 năm ở thung lũng Xà Phìn, xã Lũng Phìn, Đồng Văn, cách Lũng Cú 13km. Đấy chính là dinh thự của người Mông thuộc dòng họ Vương nổi tiếng.
Số thợ tham gia xây dựng lên tới hàng trăm người, thi công trong vòng 8 năm ròng và đã tiêu tốn khoảng 150.000 đồng bạc trắng hoa xòe, tương đương khoảng 150 tỷ đồng hiện nay, mới hoàn thành khu dinh thự tọa lạc trên một khoảng đất rộng gần 1.200m2.
Nguyên liệu để xây cất ngôi biệt thự lớn này chủ yếu là bằng gỗ và những thứ sẵn có ngay tại địa phương như đá gân xanh, gỗ thông đá (cây thông mọc trên núi đá), gỗ pơ mu và ngói máng bằng đất nung già lợp theo lối âm - dương, tức là cứ hai viên nằm ngửa thì một viên nằm sấp chặn giữa khe tiếp giáp hai viên.
 Cửa vào chính điện khu dinh thự họ Vương. |
Một công trình kiến trúc độc đáo
Bao quanh khu dinh thự là một tường thành bằng đá xếp tự nhiên cao từ 2 - 3m, dày khoảng từ 1 - 1,2m, không dùng chất kết dính như mật mía, vôi, xi-măng... Kiểu xây dựng này giống với lối kiến trúc thành quách thời Trung cổ. Đi qua cổng với hai bên tường thành đá, chúng ta sẽ đến khu chính dinh với cổng dinh, sân tiền dinh, rồi tiền dinh, sân hậu dinh, hậu dinh và các dãy nhà ngang hai bên, tất cả tạo thành một khối thống nhất, chặt chẽ, trông rất uy nghi, bề thế. Đường dẫn lên chính dinh được lát bằng đá phiến xẻ, cao 15 bậc.
Toàn khu nhà được bố trí thành 4 dãy ngang và 6 dãy dọc, kết cấu hai tầng với 64 buồng. Các bậc đá xẻ dẫn vào nhà được gọt đẽo theo những hình thù đặc sắc vừa thể hiện nét độc đáo của văn hóa Mông bản địa, vừa thể hiện uy thế của một dòng tộc đang hưng thịnh thời bấy giờ nơi vùng đất biên cương xa xôi này. Tường nhà cũng xây bằng đá hoặc trình bằng đất sét, trong ốp ván, cột, kèo, rui, mè đều bằng gỗ, sàn lát gỗ, mái lợp ngói máng, hàng hiên lợp ngói ống trang trí hoa văn chữ Thọ. Bố cục ngôi nhà gồm 3 lớp, cao dần từ ngoài vào trong. Hai góc trong cùng xây 2 lô cốt bằng đá xanh, 3 tầng, trong đó tầng một thông với tầng ngầm khu nhà trong cùng. Cách 3 lớp nhà là 3 sân lát đá phiến, có ba giếng trời để lấy ánh sáng cho cả khu...
Từng bộ phận, chi tiết dù bằng chất liệu đá hay gỗ đều được chạm khắc cầu kỳ, khéo léo với các hoa văn hình con rồng, con phượng, con dơi... tượng trưng cho sự trường tồn, hưng thịnh của dòng họ Vương. Những cây cột cái được trạm trổ hình mu rùa nổi lên các vẩy rồng từ dưới chân lên đầu cột, còn các cột con được khắc hình dơi ở phía dưới. Mái nhà lượn cong, nhìn từ xa người ta có cảm tưởng như cánh của rồng đang bay lên. Hàng hiên cùng với những mái che mưa hai đầu hồi lợp bằng ngói ống làm thành tầng tầng, lớp lớp tạo cho ngôi nhà vẻ huyền bí, thâm nghiêm.
 Giếng trời khu dinh thự. |
Điều khiến cho khu nhà này bề thế, uy nghi và trở nên sang trọng nhất vùng không chỉ ở chỗ thời gian thi công kéo dài, số người tham gia xây dựng đông đúc và một lượng tiền lớn tiêu tốn trong việc xây cất công trình... mà cơ bản, chúng đều được xây cất bằng gỗ. Tuy nhiên, qua cách kiến trúc và xây dựng dinh thự, chứng tỏ chủ nhân của nó rất quan tâm đến yếu tố an ninh, an toàn cho các thành viên ở bên trong khu nhà ấy. Đồng thời nó đã tạo nên một không gian gỗ đồ sộ giữa vùng núi đá với một phong cách kiến trúc nhà ở hết sức độc đáo của người Mông vùng rẻo cao này. Nhưng nhìn từ xa, khu dinh thự lại trông giống như một pháo đài tầm trung bằng đá.
Hiện nay, những ngôi nhà còn lại trong dinh thự dành cho các bà vợ, con cái và những người phục vụ và người bảo vệ. Tại chính dinh, hiện nay vẫn còn treo thành đại long đao mà Bác Hồ đã trao cho cụ Vương Chí Thành những năm đầu kháng chiến chống thực dân Pháp. Trong khuôn viên dinh thự còn có cả kho lương thực, kho vũ khí và những vật dụng sinh hoạt. Đặc biệt là chiếc bể tắm sữa dê bằng đá của cụ Vương Chính Đức và một chiếc lò sưởi đốt bằng củi.
Thảo Phương