Cuộc thảo luận về truyền thống và hiện đại do báo Sức khỏe & Đời sống tổ chức đã xới lên nhiều vấn đề bức thiết liên quan đến quá trình phát triển thời đổi mới và hội nhập. Từ góc độ chuyên ngành kiến trúc và cảnh quan đô thị, người viết bài này muốn xem xét mối quan hệ hiện đại và truyền thống trong chiến lược xây dựng Hà Nội mở rộng như một đô thị xanh.
Từ “đô thị xám” đến “đô thị xanh”
Khái niệm “đô thị xanh”, “kiến trúc xanh” xuất hiện trong tư duy của các nhà quy hoạch đô thị và các kiến trúc sư không chỉ là sản phẩm nảy sinh từ thực tế của các đô thị xám, chủ yếu là các công trình bê tông xám xịt tách biệt và đối nghịch với môi trường thiên nhiên, thậm chí hủy hoại thiên nhiên bằng chất thải và các giải pháp chiếu sáng, suởi ấm nhân tạo. “Đô thị xám” là sản phẩm của quá trình hiện đại hóa, đô thị hóa cực đoan, trong đó con người có xu hướng phá vỡ sự hài hòa với thiên nhiên. Hài hòa với thiên nhiên là một nguyên lý triết học cơ bản trong truyền thống văn hóa tư tưởng phương Đông. Sự phát triển kinh tế theo hướng khai thác vô tội vạ tài nguyên thiên nhiên và hủy hoại không thương tiếc môi trường thiên nhiên là một căn bệnh hiểm nghèo của văn minh phương Tây mà các xã hội phương Đông trong quá trình theo đuổi giấc mơ hiện đại hóa đã bị lây nhiễm một cách trầm trọng. Trong khu vực Đông Nam Á đã có không ít thành phố tích tụ ngày càng nhiều những đặc tính, những vấn nạn của một đô thị xám, thiếu màu xanh của thiên nhiên, thiếu chất thơ của đời sống, thiếu sự kính trọng thiên nhiên trong văn hóa truyền thống Á Đông.
.JPG) Một góc khu đô thị mới của Hà Nội. |
Song “kiến trúc xanh” chỉ tạo nên những miếng vá thiên nhiên xanh tươi trên chiếc áo bê tông xám xịt. Để giải quyết vấn đề tận gốc, người ta đã theo đuổi một định hướng chiến lược mang tính về nguồn thiên nhiên, về nguồi văn hóa: Đó là xây dựng các “đô thị xanh” với các giải pháp quy hoạch xây dựng trên nguyên tắc khôi phục sự hài hòa giữa thiên nhiên và đô thị. “Đô thị xanh” như một đứa con của phát triển, của hiện đại đã biết quay lại sà vào lòng mẹ thiên nhiên tìm kiếm lại những nguồn sữa từ trong truyền thống văn hóa tâm linh để trở thành những đô thị bền vững.
Hà Nội mở rộng như một đô thị xanh
Với mong muốn đưa Bangkok thoát khỏi hình ảnh một thành phố toàn đường sá và hình khối bê tông hiện nay, Thái Lan vừa đưa ra kế hoạch “Đô thị bền vững” để xây dựng Thủ đô Bangkok trở thành một đô thị kiểu mới đầy sức sống. Việc “cải đổi giới tính” từ đô thị xám sang đô thị xanh cho những thành phố như Bangkoklà xu thế không thể khác gắn liền với nhu cầu cải thiện chất lượng sống và trách nhiệm bảo vệ môi trường của nhiều quốc gia. Song, để thực thi được sự cải đổi này, những đô thị già nua gặp phải nhiều khó khăn, ràng buộc như quỹ đất hạn chế, quy hoạch đã ổn định, không gian bị khống chế theo nhiều kiểu khác nhau, hình ảnh văn hóa đã gắn liền với tư cách đô thị xám...
Trong một bài báo in trên VietNamNet gần đây, KTS Trần Thanh Vân đã cho rằng các vùng đất nông thôn sau khi trở thành đất của thủ đô Hà Nội mở rộng có thể sẽ là nơi đầu tiên trên thế giới được xây dựng thành một làng đô thị vườn tiến thẳng lên thành một đô thị xanh, không phải qua giai đoạn là một đô thị xám. Đây là một nhận xét sắc sảo và chính xác. Thủ đô Hà Nội trước khi mở rộng mặc dù được gọi là thành phố cây xanh, vẫn là một thành phố có nhiều mảng xám: sự phát triển hỗn tạp của các khu nhà bê tông, sự xuống cấp của môi trường, sự xâm hại cảnh quan tâm linh văn hóa. Khi bàn về dự án mở rộng Hà Nội, đã có những ý kiến hoài nghi sự phát triển theo chiều rộng, cho rằng đó là sự pha loãng các vấn nạn của Hà Nội mà hậu quả sẽ dẫn đến những vấn nạn mới của quá trình nông thôn hóa, của sự yếu kém về quản lý đô thị. Một số ý kiến của các chuyên gia và các nhà quản lý đề nghị nên phát triển Hà Nội theo chiều cao, nghĩa là giữ nguyên diện tích cũ nhưng phát triển hướng lên trời cao bằng các công trình kiến trúc hiện đại và các dịch vụ tân kỳ. Thế nhưng, những người chủ trương phát triển Hà Nội theo chiều cao đã không tính đến những vấn nạn của đô thị xám đang ngày càng đe dọa thủ đô. Những tòa nhà chọc trời chẳng thể làm Hà Nội hồi xuân chỉ bằng những cơn gió, những hạt mưa tạt qua cửa sổ những tầng cao chót vót.
Hà Nội chỉ có thể có cơ hội trở thành một thành phố xanh vạm vỡ, bền vững khi được mở rộng như hiện nay vì địa thế mới không chỉ mang đến cho Hà Nội một quỹ đất lớn đáp ứng quy hoạch của một đô thị xanh, kết nối thủ đô với những cảnh quan thiên nhiên phong phú và kỳ thú, để cho màu xanh của môi trường thiên nhiên tràn vào mọi không gian kinh tế văn hóa của đô thị mới, mà còn thay thế màu xám của kỹ thuật duy lý bằng màu xanh của các nguồn mạch văn hóa tâm linh truyền thống đã và đang được tích hợp vào văn hóa Thăng Long.
KTS Trần Cương