Dinh dưỡng đầy đủ và hợp lý không chỉ giúp trẻ khỏe mạnh mà còn ảnh hưởng lâu dài đến chất lượng cuộc sống sau này.
Vì sao dinh dưỡng 1000 ngày đầu đời đặc biệt quan trọng?
Giai đoạn não bộ phát triển mạnh mẽ
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ tiếp thu dưỡng chất từ sữa mẹ và thức ăn bổ sung để phát triển thần kinh và liên kết tế bào não. Các nghiên cứu cho thấy dinh dưỡng không đầy đủ trong giai đoạn này có thể gây tổn thương não không thể đảo ngược, ảnh hưởng học tập và nhận thức sau này.
Ảnh hưởng đến chiều cao, cân nặng và thể lực
Trong 2 năm đầu đời, nếu trẻ được nuôi dưỡng tốt, có thể tăng khoảng 25 cm trong năm đầu và khoảng 10 cm trong năm tiếp theo — tổng khoảng 35 cm trong 2 năm. Thiếu dinh dưỡng hoặc suy dinh dưỡng sớm có thể dẫn đến thấp còi, nhẹ cân, làm giảm khả năng lao động và chất lượng sống sau này.
Dinh dưỡng trong 2 năm đầu đời không đủ sẽ ảnh hưởng đến chiều cao, cân nặng của trẻ (Ảnh minh hoạ)
Ảnh hưởng hệ miễn dịch, sức đề kháng
Trẻ thiếu vi chất như sắt, kẽm, vitamin A, i‑ốt dễ mắc bệnh nhiễm trùng, tiêu chảy, viêm hô hấp. Dinh dưỡng tốt giúp hệ miễn dịch phát triển, giảm tỷ lệ ốm bệnh.
Dinh dưỡng cho trẻ trong 2 năm đầu đời không chỉ tốt cho sự phát triển của trẻ mà còn ảnh hưởng lâu dài đến cuộc sống sau này.
Gắn liền với nguy cơ bệnh không lây mãn tính (NCDs)
Dinh dưỡng không hợp lý giai đoạn đầu đời có thể lập "chương trình chuyển hóa" trong cơ thể, làm tăng nguy cơ béo phì, đái tháo đường, bệnh tim mạch ở tuổi trưởng thành.
Mặc dù dinh dưỡng 2 năm đầu đời có tầm quan trọng như vậy, nhưng Việt Nam vẫn gặp những thách thức dinh dưỡng giai đoạn 2 năm đầu đời. Theo UNICEF, việc hấp thụ không đủ chất dinh dưỡng trong 2 năm đầu đời có thể gây tổn hại không thể khắc phục đối với cơ thể và não bộ đang phát triển rất nhanh của trẻ nhỏ. Tại Việt Nam, một số quan niệm sai lầm của người lớn khiến không ít trẻ bắt đầu ăn bổ sung quá sớm hoặc quá muộn, không đa dạng thực phẩm hoặc không đủ nhóm chất. Mặt khác, việc lựa chọn thực phẩm đóng gói chứa nhiều muối và đường cũng làm mất cân bằng dinh dưỡng trong các bữa ăn bổ sung của trẻ nhỏ.
Thực hành dinh dưỡng lý tưởng trong 1000 ngày đầu đời
1. Cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu
Sữa mẹ chứa nhiều kháng thể, dinh dưỡng phù hợp và bảo vệ trẻ khỏi bệnh tật.
2. Bắt đầu ăn bổ sung từ 6 tháng
- Bổ sung từ từ các thực phẩm mềm, dễ tiêu như cháo loãng, bột ngũ cốc, rau luộc nhuyễn, đạm nhẹ.
- Đa dạng nguồn thực phẩm: rau, quả, đạm (cá, thịt, trứng, các loại đậu), chất béo tốt.
- Hạn chế thức ăn đóng gói nhiều đường, muối, chất bảo quản.
3. Cho trẻ ăn đủ số bữa & khẩu phần phù hợp độ tuổi
- Tuổi 6–8 tháng: 2–3 bữa bổ sung + bú mẹ
- 9–11 tháng: 3–4 bữa bổ sung
- 12–24 tháng: 3–4 bữa chính + 1–2 bữa phụ
Đảm bảo trẻ được ăn mỗi ngày đủ nhóm chất để phát triển cân bằng.
4. Giữ trẻ bú mẹ khi cần và duy trì bú kéo dài
Cho bú mẹ đến 2 tuổi hoặc lâu hơn tùy khả năng, kết hợp với ăn bổ sung.
5. Giám sát tăng trưởng & tư vấn dinh dưỡng
Theo dõi cân nặng, chiều cao, phát hiện kịp thời suy dinh dưỡng, chậm phát triển; tư vấn cho gia đình thực hành dinh dưỡng tốt.
Những hệ quả nếu thiếu dinh dưỡng sớm
- Nguy cơ tử vong và bệnh tật cao hơn: trẻ suy dinh dưỡng dễ nhiễm trùng, tiêu chảy, viêm phổi nặng.
- Chậm phát triển thể lực, trí tuệ: trẻ có thể bị kém thông minh, học lực yếu, khó theo kịp bạn bè.
- Gánh nặng bệnh tật khi trưởng thành: tăng nguy cơ mắc bệnh mạn tính như béo phì, tiểu đường, tim mạch.
- Tác động kinh tế – xã hội: khi một thế hệ trẻ không phát triển tốt, năng suất lao động thấp, gánh nặng chi phí y tế tăng.
Bài viết sử dụng các thông tin từ PGS.TS Lê Bạch Mai – nguyên Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia và TS. Trần Khánh Vân, Trưởng khoa Vi chất dinh dưỡng, Viện Dinh dưỡng Quốc gia, cùng các nghiên cứu y khoa quốc tế.