PGS.TS. Nguyễn Thị Lâm, nguyên Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia.
Não bộ là trung tâm điều khiển nhiều hoạt động quan trọng của cơ thể, từ vận động, ngôn ngữ, trí nhớ, cảm xúc đến khả năng tư duy và ra quyết định. Phóng viên Báo Sức khỏe & Đời sống đã có cuộc trao đổi với PGS.TS. Nguyễn Thị Lâm, nguyên Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia về cách duy trì tốt chức năng não bộ theo thời gian.
Phóng viên (PV): Thưa PGS.TS. Nguyễn Thị Lâm, não bộ có vai trò như thế nào đối với cơ thể và những vấn đề sức khỏe nào có thể ảnh hưởng đến não bộ?
PGS.TS. Nguyễn Thị Lâm: Não bộ là trung tâm điều khiển của cơ thể, đảm nhiệm rất nhiều chức năng quan trọng. Não kiểm soát suy nghĩ, trí nhớ, ngôn ngữ, vận động, cảm xúc và khả năng đưa ra quyết định; đồng thời tham gia điều hòa nhịp thở, tuần hoàn máu và nhịp tim. Não bộ phối hợp với tủy sống và hệ thống dây thần kinh ngoại biên để tiếp nhận, xử lý và truyền tải thông tin giữa não với các bộ phận khác của cơ thể. Vì vậy, khi chức năng não bị ảnh hưởng, nhiều hoạt động của cơ thể cũng có thể bị tác động theo.
Có nhiều bệnh lý và tình trạng sức khỏe có thể ảnh hưởng đến chức năng não bộ, trong đó có các bệnh thoái hóa thần kinh như Alzheimer, Parkinson, đột quỵ, viêm não, u não, các rối loạn não bộ do di truyền và chấn thương sọ não. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào nguyên nhân, vị trí cũng như mức độ tổn thương. Các vấn đề liên quan đến não bộ không chỉ biểu hiện bằng suy giảm trí nhớ mà còn có thể ảnh hưởng đến khả năng vận động, giữ thăng bằng, ngôn ngữ, tư duy hoặc thực hiện các hoạt động sinh hoạt hàng ngày. Do đó, chăm sóc não bộ cần được nhìn nhận như một phần quan trọng của chăm sóc sức khỏe tổng thể.
Não bộ đảm nhiệm nhiều chức năng quan trọng nên cần được chăm sóc và nuôi dưỡng thường xuyên. Ảnh AI
PV: Não bộ đóng vai trò trung tâm trong nhiều hoạt động sống, vậy não bộ có cần được "nuôi dưỡng" hàng ngày như thế nào, thưa PGS.TS.?
PGS.TS. Nguyễn Thị Lâm: Não bộ cần được nuôi dưỡng bằng cách cung cấp năng lượng và các dưỡng chất cần thiết để duy trì hoạt động. Dinh dưỡng cân bằng giúp cung cấp "nguyên liệu" cho các quá trình chuyển hóa, hoạt động của tế bào thần kinh và chức năng của hệ thần kinh. Theo đó, một chế độ ăn lành mạnh, tốt cho não cần bảo đảm sự cân đối giữa carbohydrate, protein, chất béo, đồng thời cung cấp đầy đủ vitamin, khoáng chất và các chất chống oxy hóa.
Carbohydrate là nguồn cung cấp glucose cho não, nhưng nên ưu tiên carbohydrate phức tạp từ ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu. Protein cần thiết cho việc xây dựng, sửa chữa tế bào và tạo ra các chất dẫn truyền thần kinh. Chất béo thiết yếu có vai trò rất quan trọng đối với não bộ, đặc biệt là các acid béo không no đa nối đôi, trong đó nổi bật nhất là omega-3 (DHA và EPA) cùng omega-6 (acid linoleic).
Bên cạnh đó, vitamin nhóm B tham gia vào quá trình chuyển hóa và chức năng thần kinh; sắt giúp vận chuyển oxy đến não, còn kẽm cần thiết cho quá trình truyền tín hiệu thần kinh. Rau xanh, trái cây, các loại hạt, cá, ngũ cốc nguyên hạt và các thực phẩm giàu chất dinh dưỡng nên được đưa vào chế độ ăn thường xuyên. Bên cạnh đó, cần hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, đồ uống có đường và các nguồn carbohydrate tinh chế. Uống đủ nước cũng cần được chú ý, bởi tình trạng thiếu nước có thể ảnh hưởng đến sự tỉnh táo và khả năng tập trung.
Một chế độ ăn tốt cho não bộ không nhất thiết phải phức tạp. Điều quan trọng là duy trì sự đa dạng, cân đối và hợp lý trong khẩu phần ăn hàng ngày. Thay vì tập trung vào một vài thực phẩm được quảng bá là có khả năng "tăng trí nhớ", mỗi người nên xây dựng thói quen ăn uống lành mạnh một cách lâu dài.
PV: Với lối sống hiện đại ngày nay đang xuất hiện nhiều thói quen có thể ảnh hưởng đến sức khỏe não bộ. Đó là những thói quen nào và chúng ta cần làm gì để bảo vệ não bộ tốt hơn, thưa PGS?
PGS.TS. Nguyễn Thị Lâm: Một số thói quen trong cuộc sống nếu duy trì kéo dài có thể không có lợi cho sức khỏe não bộ. Trong đó đáng chú ý là thiếu ngủ, ít vận động, chế độ ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn, hút thuốc, sử dụng nhiều rượu bia và dành quá nhiều thời gian cho các thiết bị điện tử.
Để bảo vệ não bộ cần thực hiện:
- Ngủ đủ: Giấc ngủ có vai trò quan trọng đối với chức năng não và trí nhớ. Người trưởng thành nên duy trì thời gian ngủ khoảng 7-9 giờ mỗi đêm, cố gắng giữ giờ ngủ và thức dậy tương đối ổn định. Nếu thường xuyên gặp vấn đề về giấc ngủ hoặc có biểu hiện ngáy, giấc ngủ bị gián đoạn, nên được đánh giá để tìm nguyên nhân.
- Vận động thể chất thường xuyên: Có thể lựa chọn những hoạt động phù hợp với sức khỏe như đi bộ nhanh, làm vườn hoặc các hình thức vận động khác. Mục tiêu là duy trì hoạt động thể chất đều đặn trong tuần thay vì chỉ tập luyện trong thời gian ngắn rồi bỏ cuộc.
- Ăn uống cân bằng, lành mạnh: Nên ưu tiên rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, cá và các nguồn chất béo lành mạnh, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, đồ uống có đường và ăn quá nhiều. Một chế độ ăn đa dạng, cân bằng có lợi cho sức khỏe tổng thể và góp phần duy trì chức năng não.
- Kiểm soát tốt các vấn đề sức khỏe và tránh chấn thương vùng đầu: Các bệnh lý mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim mạch ảnh hưởng nhiều đến sức khỏe não bộ, việc kiểm soát tốt các bệnh lý này giúp bảo vệ sẽ giúp duy trì chức năng não tốt hơn.
- Bỏ các thói quen có hại như hút thuốc và uống nhiều rượu bia: Rượu bia có thể ảnh hưởng đến khả năng phản xạ, phán đoán, trí nhớ và giấc ngủ, đặc biệt khi sử dụng nhiều hoặc kéo dài. Vì vậy, cần hạn chế tối đa rượu bia và không hút thuốc.
- Sử dụng thiết bị điện tử hợp lý: Sắp xếp thời gian sử dụng thiết bị điện tử một cách hợp lý, tránh ảnh hưởng đến thời gian nghỉ ngơi, giấc ngủ và khả năng tập trung.
Ngoài ra, việc duy trì giao tiếp xã hội, đọc sách, học một kỹ năng mới hoặc tham gia những hoạt động kích thích trí tuệ cũng là cách giúp não được hoạt động thường xuyên. Chính những lựa chọn lành mạnh được duy trì đều đặn mỗi ngày là nền tảng quan trọng để bảo vệ não bộ, góp phần duy trì sự minh mẫn và trí nhớ lâu dài.
Trân trọng cảm ơn PGS!
