Việc tiêu diệt vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) thường gặp khó khăn do hiện tượng kháng thuốc, nhưng đây không phải là nguyên nhân duy nhất dẫn đến thất bại. Nhiều yếu tố khác như chế độ ăn uống, sức khỏe tổng thể và phương pháp điều trị cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả điều trị.
1. Điều trị HP thất bại nhiều lần, có thể do vi khuẩn kháng kháng sinh
Kháng kháng sinh xảy ra khi vi khuẩn HP biến đổi cấu trúc gen để vô hiệu hóa tác dụng của thuốc, khiến vi khuẩn tiếp tục tồn tại và phát triển trong niêm mạc dạ dày bất chấp việc dùng thuốc.
- Tỷ lệ kháng thuốc cao tại Việt Nam: Theo các nghiên cứu lâm sàng trong nước, ở những bệnh nhân đã điều trị HP thất bại, nguy cơ vi khuẩn kháng kháng sinh, thậm chí kháng nhiều loại kháng sinh, tăng lên đáng kể. Mức độ đề kháng phụ thuộc vào loại kháng sinh đã sử dụng và tình hình kháng thuốc của từng quần thể bệnh nhân.
- Hậu quả của việc lạm dụng thuốc: Việc sử dụng kháng sinh không hợp lý trong điều trị các bệnh lý khác có thể tạo áp lực chọn lọc, góp phần làm gia tăng nguy cơ xuất hiện các chủng HP kháng thuốc.

Vi khuẩn Helicobacter pylori có khả năng kháng lại một số loại kháng sinh. Ảnh minh họa: AI.
2. Clarithromycin và levofloxacin: Hai kháng sinh đáng lo ngại về tình trạng kháng thuốc
Trong các phác đồ tiêu trừ HP, clarithromycin và levofloxacin là hai hoạt chất từng mang lại hiệu quả rất cao nhưng hiện nay lại có tỷ lệ kháng thuốc nghiêm trọng nhất.
- Kháng clarithromycin: Đây là kháng sinh chủ lực trong phác đồ bộ ba kinh điển tiêu diệt HP. Vi khuẩn HP có thể xuất hiện các đột biến tại gen mã hóa 23S rRNA, làm thay đổi vị trí gắn của clarithromycin trên ribosome, khiến thuốc giảm khả năng ức chế tổng hợp protein của vi khuẩn. Tại Việt Nam, kháng clarithromycin là một vấn đề đáng lo ngại. Theo tổng quan các nghiên cứu tại Việt Nam giai đoạn 2001–2016, tỷ lệ kháng clarithromycin nguyên phát là 34,1%, trong khi tỷ lệ kháng thứ phát là 74,9%.
- Kháng levofloxacin: Thường được dùng như một giải pháp thay thế khi phác đồ đầu tay thất bại. Tuy nhiên, do nhóm kháng sinh fluoroquinolone được kê đơn khá phổ biến trong cộng đồng, trong tổng quan các nghiên cứu tại Việt Nam giai đoạn 2001–2016, tỷ lệ kháng levofloxacin nguyên phát là 27,9% và kháng thứ phát là 45,7%. Khi HP đã kháng một trong hai thuốc này, việc tiếp tục uống lại chúng gần như không mang lại tác dụng diệt khuẩn mà chỉ gây thêm tác dụng phụ.
3. Không phải cứ kháng thuốc mới khiến điều trị HP thất bại
Bên cạnh yếu tố vi khuẩn kháng thuốc, nhiều trường hợp tiệt trừ không thành công xuất phát từ quá trình dùng thuốc và đặc điểm cơ địa của người bệnh:
- Không tuân thủ phác đồ điều trị: Phác đồ diệt HP thường phải phối hợp 3 - 4 loại thuốc trong khoảng 10 - 14 ngày, dễ gây đắng miệng, buồn nôn, mệt mỏi hoặc đi ngoài phân đen. Nhiều người tự ý ngưng thuốc khi gặp các bất lợi do thuốc hoặc ngưng thuốc giữa chừng khi thấy đỡ đau, uống thiếu liều hoặc uống sai thời điểm so với bữa ăn, làm nồng độ thuốc không đủ để tiêu diệt hết vi khuẩn.
- Khả năng ức chế axit dạ dày chưa đủ mạnh: Kháng sinh chỉ phát huy tối đa tác dụng khi môi trường dạ dày giảm tính axit (độ pH tăng lên). Ở một số người chuyển hóa thuốc ức chế bơm proton (PPI) - một loại thuốc phối hợp điều trị vi khuẩn HP - nhanh do đặc điểm di truyền CYP2C19, khả năng ức chế tiết acid có thể chưa đạt yêu cầu, ảnh hưởng đến hiệu quả của phác đồ diệt HP.
- Tái nhiễm vi khuẩn từ môi trường: Sau khi tiệt trừ thành công, người bệnh vẫn có nguy cơ nhiễm HP trở lại. Khi xét nghiệm dương tính sau điều trị, cần phân biệt tình trạng thất bại tiệt trừ với tái nhiễm để có hướng xử trí phù hợp.
4. Điều trị HP thất bại nhiều lần: Cần chọn lại phác đồ, không tự ý đổi kháng sinh
Theo các khuyến cáo đồng thuận của Hội Khoa học Tiêu hóa Việt Nam, khi đã điều trị thất bại nhiều lần, người bệnh tuyệt đối không tự ý mua đơn thuốc cũ hoặc tự đổi thuốc.
- Nguyên tắc không lặp lại kháng sinh cũ: Nếu đã thất bại với phác đồ chứa clarithromycin hoặc levofloxacin, người bệnh không nên tiếp tục sử dụng lại các kháng sinh này. Bác sĩ cần căn cứ vào tiền sử điều trị, các kháng sinh đã sử dụng và kết quả xét nghiệm độ nhạy kháng sinh để lựa chọn phác đồ tiếp theo.
- Thực hiện xét nghiệm độ nhạy kháng sinh (kháng sinh đồ): Sau ít nhất hai lần điều trị thất bại, bác sĩ có thể cân nhắc chỉ định nuôi cấy HP làm kháng sinh đồ hoặc xét nghiệm sinh học phân tử tìm các đột biến gen liên quan đến kháng kháng sinh, tùy điều kiện thực tế.
Kết quả xét nghiệm độ nhạy kháng sinh giúp bác sĩ lựa chọn các thuốc phù hợp hơn với chủng HP của người bệnh, từ đó xây dựng phác đồ điều trị cá thể hóa và tăng khả năng tiệt trừ thành công.
- Tuân thủ thời gian nghỉ thuốc trước khi kiểm tra lại: Người bệnh cần ngừng kháng sinh và thuốc chứa bismuth ít nhất 4 tuần, ngừng PPI ít nhất 2 tuần trước khi thực hiện test hơi thở hoặc xét nghiệm kháng nguyên HP trong phân để đánh giá kết quả điều trị.
Xem thêm bài đang được quan tâm:


