Xuất viện không đồng nghĩa đã phục hồi hoàn toàn
Nam ngoài 30 tuổi, trở về nhà sau điều trị rối loạn tâm thần. Trước đó, anh mất ngủ kéo dài, hành vi bất thường và phải nhập viện. Khi triệu chứng cấp tính được kiểm soát, anh ngủ tốt hơn, ăn uống trở lại và được xuất viện. Nam là nhân vật tình huống đại diện, không phải bệnh nhân cụ thể.
Về nhà, Nam vẫn chậm chạp, ít nói, ngại gặp bạn bè, chưa tự tin đi làm. Lo tái phát, mẹ Nam thường kiểm tra thuốc, theo sát con ra ngoài và trả lời thay khi tái khám. Sự quan tâm xuất phát từ tình thương. Nhưng nếu gia đình quyết định thay, liệu Nam có cơ hội lấy lại sự tự chủ?
Theo ThS. BSCKII Vũ Ngọc Uýnh, Giám đốc Bệnh viện Tâm thần Hà Nội, cần phân biệt giữa hết đợt cấp, ổn định triệu chứng và phục hồi.
Hết đợt cấp là kiểm soát triệu chứng nguy hiểm, ổn định triệu chứng là khi biểu hiện rối loạn giảm rõ, chức năng sinh học cơ bản tương đối ổn định. Nhưng phục hồi là một quá trình rộng hơn.
"Thực sự phục hồi là khi người bệnh sống độc lập tối đa trong khả năng, xây dựng lại các mối quan hệ có ý nghĩa, tham gia lao động hoặc học tập và tìm lại mục đích sống, dù vẫn có thể còn một số triệu chứng tồn dư nhẹ", Ths.BSCKII. Vũ Ngọc Uýnh nói.
Đủ điều kiện xuất viện không có nghĩa mọi khó khăn chấm dứt; người bệnh cần tiếp tục phục hồi theo tình trạng và khả năng.
Bác sĩ tư vấn người bệnh và gia đình tại Bệnh viện Tâm thần Hà Nội.
Yêu thương không có nghĩa là quyết định thay người bệnh
WHO ước tính, năm 2023 có 1,2 tỷ người sống với rối loạn tâm thần, gần một trong bảy người. Nhiều người thiếu chăm sóc hiệu quả, bị kỳ thị, phân biệt đối xử còn phổ biến.
Hướng dẫn WHO năm 2021 đề cao chăm sóc cộng đồng, lấy người bệnh làm trung tâm, tôn trọng quyền của người bệnh, hướng tới phục hồi, không chỉ kiểm soát triệu chứng.
Sau đợt bệnh nặng, gia đình dễ quyết định thay vì lo người bệnh chưa tự chăm sóc được. Nhưng suy giảm khả năng quyết định trong đợt cấp không đồng nghĩa mất quyền tự quyết lâu dài.
Theo ThS. BSCKII Vũ Ngọc Uýnh, khi tình trạng cho phép, người bệnh cần biết về thuốc, tác dụng không mong muốn và cùng bác sĩ thảo luận điều trị. Nếu gia đình và người bệnh bất đồng, bác sĩ cần phân biệt nhu cầu chính đáng với biểu hiện có thể do bệnh chi phối.
Gia đình cần hỗ trợ uống thuốc đúng chỉ định, duy trì giấc ngủ, giao việc nhà vừa sức, lắng nghe và tôn trọng không gian riêng.
Chăm sóc thành kiểm soát nếu người thân giám sát mọi hoạt động, hạn chế giao tiếp hoặc quyết định thay khi không cần thiết.
Mẹ Nam lo con không uống thuốc đều là dễ hiểu. Nhưng gia đình vẫn cần giúp anh tự làm việc vừa sức, bên cạnh hỗ trợ điều trị.
Chăm sóc đúng cách không phải buông lỏng điều trị, cũng không phải kiểm soát người bệnh trong mọi tình huống, mà là hỗ trợ họ phục hồi khả năng tự chủ một cách an toàn.
Đừng xem nhẹ nguy cơ tái phát sau xuất viện
Sau xuất viện, người bệnh có thể khó ngủ, biến đổi cảm xúc, giảm tập trung hoặc khó sinh hoạt. Bác sĩ cần đánh giá, không mặc định đó là tái phát hoặc do thiếu cố gắng. Cần duy trì điều trị, tái khám đúng hẹn và theo dõi dấu hiệu bất thường.
Theo ThS. BSCKII Vũ Ngọc Uýnh, mất ngủ nhiều đêm, nghi ngờ bất thường, cáu gắt dữ dội hoặc thu mình hoàn toàn cần được đánh giá sớm. Tự ý ngừng thuốc cũng ảnh hưởng điều trị và nguy cơ tái phát.
Khi xuất hiện nguy cơ gây tổn thương cho bản thân hoặc người khác, gia đình cần tìm kiếm sự hỗ trợ khẩn cấp. Gia đình không tự ý đổi liều, ngừng thuốc hay xử lý triệu chứng bất thường theo kinh nghiệm. Khi gặp tác dụng không mong muốn hoặc khó tuân thủ, cần hỏi ý kiến bác sĩ.
Gia đình nên chuẩn bị số liên lạc cơ sở điều trị, danh sách thuốc, người hỗ trợ trước khi khủng hoảng.
Thông tin khám, điều trị tại website Bệnh viện Tâm thần Hà Nội giúp gia đình liên hệ khi cần.
Hoạt động tư vấn, theo dõi điều trị tại Bệnh viện Tâm thần Hà Nội.
Phục hồi cần cả gia đình và cộng đồng
Theo ThS. BSCKII Vũ Ngọc Uýnh, tuyến chuyên khoa xử lý đợt cấp và bệnh phức tạp. Y tế cơ sở theo dõi, duy trì điều trị. Gia đình hỗ trợ sinh hoạt. Dịch vụ xã hội giúp người bệnh trở lại học tập, làm việc và hòa nhập cộng đồng.
Theo ThS. BSCKII Vũ Ngọc Uýnh, nhân lực phục hồi chức năng tâm lý – xã hội, tâm lý học và công tác xã hội cộng đồng ở Việt Nam còn thiếu; chỉ có bệnh viện và gia đình thì nhiều nhu cầu chưa được đáp ứng.
Không nên mặc định người mắc rối loạn tâm thần nguy hiểm hoặc mất khả năng lao động, tự quyết. Theo bác sĩ, phần lớn người bệnh không có hành vi bạo lực, nhiều người còn dễ bị bạo hành, lừa đảo hoặc bóc lột. Dù đã ổn định, người bị gia đình cô lập, không có cơ hội tìm việc hoặc bị gạt bỏ ý kiến vì từng mắc bệnh vẫn khó phục hồi.
Tập huấn "Huấn luyện siêu nhận thức cho loạn thần" tại Bệnh viện Tâm thần Hà Nội.
Trở lại với tình huống của Nam, mục tiêu sau cùng không phải chỉ để anh ở nhà an toàn và uống thuốc đầy đủ. Nếu trước khi mắc bệnh anh có thể làm việc, gặp gỡ bạn bè và tự quyết phần lớn cuộc sống, kế hoạch phục hồi cần từng bước giúp anh lấy lại những khả năng đó ở mức phù hợp.
Bệnh viện giúp người bệnh vượt qua giai đoạn cấp tính. Thuốc và các biện pháp chuyên môn giúp kiểm soát triệu chứng. Nhưng hành trình phục hồi còn tiếp diễn trong gia đình, nơi làm việc và cộng đồng. Đó là hành trình cần sự kiên trì, chăm sóc đúng cách, tôn trọng người bệnh và tiếp tục kết nối với dịch vụ y tế.
Điều trị có thể bắt đầu trong bệnh viện. Phục hồi phải tiếp tục trong cuộc sống.
Bệnh viện Tâm thần Hà Nội