Trong gần 40 năm ứng phó với HIV/AIDS tại Việt Nam, chăm sóc và điều trị bằng thuốc kháng virus (ARV) luôn giữ vai trò then chốt. Việc mở rộng và nâng cao chất lượng điều trị ARV đã giúp khống chế nguồn lây, bảo vệ hàng triệu người trước nguy cơ nhiễm bệnh và cứu sống hơn 500.000 trường hợp khỏi tử vong trong suốt thời gian qua.
Theo báo cáo của Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế), tính đến giữa tháng 6/2026, toàn quốc có 514 cơ sở y tế triển khai điều trị HIV (bao gồm cả các cơ sở trong trại giam). Tổng số bệnh nhân đang duy trì điều trị ARV đạt 191.706 người, trong đó có 189.871 người lớn và 1.835 trẻ em. Tỷ lệ bệnh nhân đạt mức ức chế tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện hiện đạt tới 95,6%, vượt chỉ tiêu Chiến lược quốc gia đề ra.
Kết quả điều trị ARV tại Việt Nam đến năm 2026:
- 191.706 bệnh nhân đang điều trị ARV tại 514 cơ sở y tế toàn quốc.
- 95,6% bệnh nhân đạt tải lượng virus dưới ngưỡng ức chế (vượt mục tiêu).
- >500.000 người nhiễm HIV được cứu sống khỏi tử vong.
- 96,0% người điều trị ARV đã có thẻ Bảo hiểm y tế (BHYT).
Thành tựu này mang ý nghĩa khoa học vô cùng to lớn thông qua thông điệp K=K (Không phát hiện = Không lây truyền). Khi người nhiễm HIV tuân thủ điều trị ARV hằng ngày theo đúng chỉ định và duy trì tải lượng virus ở mức không phát hiện được, họ hoàn toàn không làm lây truyền virus HIV sang bạn tình qua đường tình dục.
K=K không chỉ là bằng chứng khoa học giúp giải tỏa nỗi sợ hãi, giảm kỳ thị và củng cố sự tự tin cho người sống chung với HIV, mà còn là động lực thúc đẩy tuân thủ điều trị lâu dài.
Trong gần 40 năm ứng phó với HIV/AIDS tại Việt Nam, chăm sóc và điều trị bằng thuốc kháng virus (ARV) luôn giữ vai trò then chốt.
1. Nhận diện rào cản và gánh nặng khi đứt gãy chuỗi điều trị ARV
Mặc dù đạt được những kết quả tích cực, công tác duy trì điều trị ARV liên tục vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn và thách thức:
Nguy cơ kháng thuốc và bùng nổ chi phí y tế: PGS.TS Phan Thị Thu Hương, Phó hiệu trưởng Trường Đại học Y Hà Nội cảnh báo, nếu người bệnh tự ý dừng thuốc, uống không đều hoặc gián đoạn chuỗi cung ứng ARV, virus sẽ lập tức kháng thuốc. Khi đó, ngành y tế phải chuyển bệnh nhân sang các phác đồ điều trị bậc 2, bậc 3 phức tạp với chi phí đắt gấp 15 đến 20 lần so với phác đồ ban đầu. Điều này không chỉ khiến hệ miễn dịch của người bệnh suy kiệt, mắc các nhiễm trùng cơ hội nặng, mà còn vượt quá khả năng chi trả của Quỹ Bảo hiểm y tế (BHYT) và tài chính gia đình.
Rào cản từ nỗi sợ kỳ thị và việc làm bấp bênh: Theo Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, đối với công nhân tại các khu công nghiệp (KCN), sự chuyển đổi công việc thường xuyên khiến quá trình đóng BHYT bị ngắt quãng, ảnh hưởng trực tiếp đến việc nhận thuốc ARV liên tục. Nỗi sợ bị lộ thông tin cá nhân và bị doanh nghiệp sa thải khiến nhiều lao động giấu bệnh. Đã có những trường hợp công nhân phải đi hơn 100 km hằng tháng sang tỉnh khác chỉ để lấy thuốc ARV nhằm giấu kín tình trạng bệnh của mình.
Thách thức cung ứng thuốc và sụt giảm viện trợ: Khó khăn trong công tác mua sắm, đấu thầu đôi khi dẫn đến tình trạng cấp thuốc ngắn ngày, buộc người bệnh phải đi lại cơ sở y tế nhiều lần. Bên cạnh đó, các nguồn viện trợ quốc tế (PEPFAR, Quỹ Toàn cầu) cắt giảm nhanh chóng; trong đó nguồn thuốc ARV chuyên biệt dành cho trẻ em nhiễm HIV hiện vẫn phụ thuộc 100% vào tài trợ nước ngoài.
Hệ lụy khi gián đoạn điều trị ARV:
- Virus kháng thuốc làm tăng chi phí điều trị tăng, thậm chí gấp 15 - 20 lần.
- Bệnh tiến triển sang AIDS, tăng tỷ lệ tử vong và nhiễm trùng cơ hội.
- Tải lượng virus tăng trở lại mất hiệu lực K=K, gia tăng lây nhiễm HIV.
- Đứt gãy BHYT khi đổi việc làm gia tăng gánh nặng tài chính cá nhân...
2. Giải pháp chiến lược đảm bảo tính liên tục và bền vững trong điều trị ARV
Để giữ vững thành quả và không để ai bị bỏ lại phía sau trên hành trình chấm dứt dịch bệnh AIDS trước năm 2030, tại Hội thảo ‘Định hướng nhiệm vụ, giải pháp tiến tới chấm dứt dịch bệnh AIDS tại Việt Nam trước năm 2030’ do Ban Tuyên giáo Trung ương phối hợp với Bộ Y tế tổ chức mới đây tại Hải Phòng, các chuyên gia đưa ra các nhóm giải pháp then chốt:
Đẩy mạnh tự chủ tài chính qua Bảo hiểm Y tế (BHYT): Ban Tuyên giáo Trung ương và Bộ Y tế nhấn mạnh việc dịch chuyển mạnh mẽ từ nguồn viện trợ sang tài chính nội địa. Hiện nay, tỷ lệ người điều trị ARV có thẻ BHYT đã đạt 96% và quyết tâm phấn đấu đạt bao phủ 100% thẻ BHYT cho toàn bộ người nhiễm HIV; tăng tỷ trọng chi trả của Quỹ BHYT cho dịch vụ khám chữa bệnh và thuốc ARV là giải pháp căn cơ nhất để đảm bảo nguồn cung ứng thuốc không bị đứt gãy.
Linh hoạt hóa dịch vụ và tăng cường năng lực y tế cơ sở: Ngành Y tế cần mở rộng các mô hình can thiệp thuận tiện như cấp phát thuốc ARV nhiều tháng (3 - 6 tháng/lần), tổ chức khám ngoài giờ, cuối tuần và ứng dụng tư vấn từ xa (Tele-health); chuyển giao quản lý, điều trị ARV về tuyến y tế cơ sở (xã/phường) nhằm giúp người bệnh dễ dàng tiếp cận dịch vụ ngay gần nơi sinh sống, giảm chi phí và thời gian di chuyển.
Đảm bảo chuyển tiếp điều trị cho lực lượng lao động di biến động: Theo Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, ngành Y tế và các cơ sở điều trị phối hợp chặt chẽ để thiết lập cơ chế chuyển tiếp hồ sơ bệnh án và cung ứng thuốc ARV thông suốt khi người lao động thay đổi công việc hoặc di chuyển nơi ở giữa các tỉnh, thành phố.
Xóa bỏ kỳ thị tại nơi làm việc và bảo vệ quyền người lao động: Thực hiện nghiêm Luật Phòng, chống HIV/AIDS, doanh nghiệp tuyệt đối không xét nghiệm HIV bắt buộc trong tuyển dụng, không công khai kết quả xét nghiệm và không phân biệt đối xử; tuyên truyền sâu rộng thông điệp K=K tại các nhà máy giúp người lao động yên tâm điều trị và duy trì việc làm ổn định.
Phát huy vai trò của các tổ chức cộng đồng: Các tổ chức cộng đồng (CBO) đóng vai trò là "cánh tay nối dài" không thể thiếu trong việc theo dõi sự đứt gãy chăm sóc, giải thích tác dụng phụ của thuốc bằng ngôn ngữ đời thường, tư vấn tâm lý, nhắc nhở tuân thủ phác đồ và kết nối lại những trường hợp có nguy cơ bỏ trị. Nhà nước cần sớm thể chế hóa cơ chế Đặt hàng dịch vụ cộng đồng (Social Contracting) để duy trì lực lượng tiếp cận này một cách bền vững.
Điều trị ARV liên tục và hiệu quả chính là "chiếc cầu nối" đưa người nhiễm HIV trở lại cuộc sống bình thường, khỏe mạnh và an toàn cho cộng đồng. Bằng việc đảm bảo nguồn tài chính BHYT bền vững, linh hoạt hóa dịch vụ y tế, bảo vệ quyền lao động và phát huy nội lực cộng đồng, Việt Nam hoàn toàn có thể duy trì vững chắc tỷ lệ ức chế virus, tiến tới chấm dứt dịch AIDS trước năm 2030.
