Buổi sáng ở một trạm y tế thường bắt đầu khá sớm. Người đến đo huyết áp, người đưa con đi tiêm chủng, có người mang theo đơn thuốc cũ để được tư vấn, cũng có phụ nữ mang thai đến kiểm tra theo lịch...
Không phải trường hợp nào cũng cần đến bệnh viện. Với nhiều nhu cầu chăm sóc sức khỏe ban đầu, trạm y tế xã, phường chính là nơi người dân có thể tìm đến đầu tiên.
Phía sau những lượt khám tưởng như đơn giản là một khối lượng công việc khá rộng: khám bệnh thông thường, quản lý người mắc bệnh mạn tính, tiêm chủng, chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em, phòng chống dịch, truyền thông sức khỏe, cập nhật dữ liệu và theo dõi những trường hợp có nguy cơ trong cộng đồng.
Đó cũng là lý do y tế cơ sở được xác định là một trong những nền tảng quan trọng của hệ thống chăm sóc sức khỏe.
Từ một lần đo huyết áp đến câu chuyện quản lý sức khỏe lâu dài
Một người cao tuổi đến trạm y tế để đo huyết áp có thể chỉ mất vài phút. Nhưng nếu nhìn ở góc độ quản lý sức khỏe, công việc không dừng lại ở con số hiện trên máy đo.
Cán bộ y tế cần biết người bệnh có đang dùng thuốc hay không, huyết áp thời gian gần đây biến động thế nào, có biểu hiện đau đầu, chóng mặt, khó thở hay đau ngực không. Với trường hợp đang điều trị tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc bệnh mạn tính khác, việc theo dõi đều đặn giúp phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường.
Đây là một trong những thay đổi quan trọng trong cách tiếp cận y tế cơ sở: không chỉ chờ người dân mắc bệnh rồi điều trị mà hướng tới quản lý sức khỏe liên tục.
Nếu một người mắc tăng huyết áp được theo dõi ngay tại nơi sinh sống, họ không phải thường xuyên đi xa chỉ để kiểm tra những chỉ số cơ bản. Khi bệnh ổn định, nhiều khâu theo dõi có thể thực hiện tại tuyến gần nhà; khi xuất hiện dấu hiệu vượt quá khả năng chuyên môn, người bệnh mới được hướng dẫn chuyển lên tuyến trên.
Cách làm này thuận tiện hơn cho người dân, đồng thời giúp sử dụng nguồn lực của hệ thống y tế hợp lý hơn.
Cán bộ y tế xã bám sát mạng lưới cộng đồng
Trong một ngày làm việc, người đến trạm y tế không chỉ là những người đang mắc bệnh.
- Có trẻ nhỏ đến tiêm chủng.
- Có phụ nữ mang thai đến theo dõi thai kỳ.
- Có người cao tuổi cần tư vấn cách sử dụng thuốc.
- Có gia đình muốn được hướng dẫn phòng bệnh khi trên địa bàn xuất hiện nguy cơ dịch.
Nhiều hoạt động thậm chí diễn ra bên ngoài trạm.
Cán bộ y tế và nhân viên y tế thôn, bản còn phải nắm tình hình sức khỏe tại cộng đồng, tuyên truyền phòng bệnh, vận động người dân tiêm chủng, theo dõi những trường hợp cần được quan tâm và phát hiện các yếu tố bất thường có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.
Vai trò của nhân viên y tế thôn, bản đặc biệt quan trọng ở những địa bàn rộng, dân cư phân tán hoặc người dân sinh sống cách xa cơ sở khám chữa bệnh.
Họ là người gần dân, hiểu từng khu dân cư và có thể trở thành cầu nối giữa gia đình với trạm y tế.
Một trẻ bỏ lịch tiêm chủng, một người già nhiều ngày không đến nhận thuốc hay một phụ nữ mang thai có dấu hiệu bất thường đều cần được phát hiện càng sớm càng tốt. Không phải trường hợp nào cán bộ y tế cũng có thể biết nếu thiếu mạng lưới bám sát cộng đồng.
Chất lượng y tế cơ sở phụ thuộc vào những gì?
Người dân đến trạm, được khám rồi ra về. Nhưng công việc của cán bộ y tế chưa kết thúc.
- Thông tin phải được cập nhật.
- Danh sách người mắc bệnh mạn tính cần được quản lý.
- Lịch tiêm chủng phải được theo dõi.
- Các trường hợp có nguy cơ phải được nhắc kiểm tra.
- Số liệu về dịch bệnh, khám chữa bệnh và các chương trình y tế phải được tổng hợp.
Trong khi đó, cán bộ tuyến cơ sở thường không chỉ đảm nhận một nhiệm vụ. Một người có thể vừa tham gia khám bệnh, vừa thực hiện chương trình phòng chống dịch, tiêm chủng, quản lý bệnh không lây nhiễm, truyền thông sức khỏe và các công việc hành chính liên quan. Chính khối lượng công việc này khiến câu chuyện phát triển y tế cơ sở không thể chỉ nhìn vào số lượng trạm y tế.
Một trạm có nhà cửa khang trang nhưng thiếu người vẫn khó hoạt động hiệu quả. Có nhân lực nhưng thiếu thuốc hoặc trang thiết bị cần thiết cũng khó đáp ứng nhu cầu. Trang bị máy móc nhưng cán bộ chưa được đào tạo sử dụng thì hiệu quả đầu tư lại càng hạn chế.
Chất lượng y tế cơ sở vì thế phụ thuộc vào cả một chuỗi điều kiện: con người, thuốc, vật tư, thiết bị, năng lực chuyên môn và cách tổ chức hoạt động.
Đội chăm sóc sức khoẻ xã Đất Đỏ, TP.HCM thăm khám cho một người dân cao tuổi ngay tại nhà. Ảnh: Sở Y tế TP.HCM.
Khi nào người dân chọn trạm y tế thay vì đi thẳng lên bệnh viện?
Đây có lẽ là câu hỏi quan trọng nhất khi đánh giá hiệu quả của một trạm y tế. Khoảng cách gần là một lợi thế nhưng chưa đủ. Người dân sẽ tìm đến trạm khi tin rằng ở đó có cán bộ chuyên môn, có thuốc cần thiết và có khả năng giải quyết vấn đề sức khỏe mà họ đang gặp phải.
Ngược lại, nếu nhiều lần đến nhưng vẫn phải chuyển tuyến, không có loại thuốc cần dùng hoặc dịch vụ cần thiết chưa được cung cấp, người dân có xu hướng bỏ qua tuyến cơ sở và đi thẳng lên bệnh viện. Khi đó, bệnh viện tuyến trên phải tiếp nhận cả những trường hợp hoàn toàn có thể được theo dõi hoặc xử trí tại tuyến dưới.
Muốn thay đổi tình trạng này, y tế cơ sở phải được đầu tư dựa trên nhu cầu thực tế của người dân. Một địa bàn có nhiều người cao tuổi cần tăng năng lực quản lý tăng huyết áp, đái tháo đường và các bệnh mạn tính. Khu vực đông trẻ nhỏ cần chú trọng tiêm chủng, dinh dưỡng và chăm sóc trẻ em. Vùng có nguy cơ cao về bệnh truyền nhiễm cần tăng khả năng giám sát và phát hiện dịch sớm.
Không thể tất cả các trạm đều giống nhau về cơ cấu dịch vụ trong khi đặc điểm dân số và nhu cầu sức khỏe ở mỗi nơi khác nhau.
Trạm y tế không có nghĩa phải điều trị mọi loạn bệnh
Y tế cơ sở mạnh không có nghĩa là trạm y tế phải điều trị mọi loại bệnh. Điều quan trọng là cán bộ tại đây phải nhận biết được trường hợp nào có thể xử trí, trường hợp nào cần theo dõi và trường hợp nào phải chuyển ngay lên cơ sở có năng lực chuyên môn cao hơn.
Khả năng đánh giá ban đầu có ý nghĩa đặc biệt trong những tình huống cấp cứu. Nếu nhận biết sớm dấu hiệu đột quỵ, nhồi máu cơ tim, tai biến sản khoa hay một trường hợp nhiễm bệnh diễn biến nặng, cán bộ y tế có thể thực hiện xử trí ban đầu và chuyển người bệnh kịp thời.
Ngược lại, với những bệnh thông thường hoặc bệnh mạn tính đang ổn định, việc quản lý ngay tại tuyến cơ sở có thể giúp người bệnh giảm đáng kể số lần phải đi xa.
Vì vậy, giữa trạm y tế với trung tâm y tế và bệnh viện tuyến trên cần có sự kết nối chặt chẽ. Cán bộ tuyến xã cần được đào tạo thường xuyên, hỗ trợ chuyên môn và có khả năng trao đổi với bác sĩ tuyến trên khi gặp trường hợp khó.
Công nghệ có thể đưa bác sĩ tuyến trên đến gần tuyến xã hơn
Khoảng cách địa lý từng là một trở ngại lớn với y tế cơ sở, đặc biệt tại miền núi và những khu vực dân cư phân tán. Chuyển đổi số đang tạo ra một cách tiếp cận khác. Khi hệ thống thông tin được kết nối, bác sĩ tại tuyến cơ sở có thể có thêm dữ liệu về quá trình khám chữa bệnh của người dân. Một số trường hợp có thể được trao đổi, hội chẩn hoặc nhận hỗ trợ chuyên môn từ tuyến trên mà không nhất thiết phải chuyển người bệnh ngay lập tức.
Sổ sức khỏe điện tử cũng có thể giúp việc quản lý người dân trở nên liên tục hơn. Thay vì mỗi lần đi khám lại bắt đầu từ đầu, thông tin về bệnh nền, quá trình điều trị, tiêm chủng hay các chỉ số sức khỏe có thể được cập nhật và sử dụng cho những lần chăm sóc tiếp theo.
Chuyển đổi số y tế, bệnh án điện tử và sổ sức khỏe điện tử tiếp tục là những nội dung được chú trọng trong kế hoạch truyền thông năm 2026. Điều quan trọng là công nghệ phải giúp cán bộ y tế giảm giấy tờ và giúp người dân bớt thủ tục, chứ không tạo thêm một khâu hành chính mới.
Một ngày làm việc ở trạm y tế có thể không có những ca phẫu thuật phức tạp hay thiết bị hiện đại như tại bệnh viện lớn. Nhưng ở đây có những công việc âm thầm ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của cả cộng đồng: một trẻ được tiêm vaccine đúng lịch, một người cao tuổi được phát hiện huyết áp tăng bất thường, một phụ nữ mang thai được nhận biết nguy cơ sớm hay một ổ dịch được phát hiện từ những ca bệnh đầu tiên...Giá trị của y tế cơ sở nằm ở chính những việc tưởng như nhỏ ấy.
Muốn người dân lựa chọn tuyến gần nhà, mỗi trạm y tế phải dần trở thành địa chỉ mà người dân có thể tin cậy khi cần tư vấn, phòng bệnh, theo dõi sức khỏe hoặc khám những bệnh thông thường.
Để làm được điều đó, ngoài cơ sở vật chất, vấn đề quyết định vẫn là con người và năng lực chuyên môn. Có đủ cán bộ, có thuốc, có thiết bị phù hợp, có sự hỗ trợ của tuyến trên và có dữ liệu sức khỏe được quản lý liên tục, trạm y tế mới thực sự trở thành “cửa ngõ” của hệ thống chăm sóc sức khỏe.
Và khi người dân có thể được chăm sóc tốt ngay gần nơi mình sinh sống, y tế cơ sở mới phát huy đầy đủ vai trò của tuyến y tế gần dân nhất.
