Hoạt động của gió Phơn năm nay có gì khác biệt?
Miền Bắc và miền Trung đang trải qua đợt nắng nóng gay gắt, nhiều điểm ở miền Trung xuất hiện mức nhiệt độ trên 40 độ C, cộng với gió khô nóng thổi khiến cảm giác oi bức rất khó chịu.
Ở Trung Bộ nắng nóng sẽ tiếp tục bao trùm khắp từ Thanh Hóa đến phía Đông tỉnh Đắk Lắk. Trong đó từ hôm nay (22/6) đến thứ Năm sẽ là giai đoạn cao điểm của đợt nóng này. Nóng nhất là ở khu vực Thanh Hóa - Quảng Trị nhiệt độ phổ biến 38-40 độ C, có nơi trên 40 độ C. Nguyên nhân của đợt nắng nóng do áp thấp phía Tây phát triển mạnh, gió Phơn tác động khiến nhiệt độ tăng cao.
Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, trong khí tượng học hiện tượng gió vượt đèo được gọi là Phơn (foehn). Từ bên sườn núi đón gió, không khí chuyển động đi lên, càng lên cao không khí càng bị lạnh dần đi rồi ngưng kết tạo thành mây cho mưa ở sườn đón gió, đồng thời thu thêm nhiệt do ngưng kết toả ra.
Các đợt gió Phơn gây ra tình trạng khô nóng khốc liệt.
Sau khi vượt qua đỉnh đèo, gió thổi xuống bên này núi, khi đó không khí đã trở nên khô hơn, nhiệt độ của nó tăng dần lên do quá trình không khí bị nén đoạn nhiệt, do vậy đến chân núi bên này không khí trở nên khô và nóng hơn so với không khí ở sườn đón gió. Hiện tượng này gọi là "Phơn" và hiệu ứng tăng giảm nhiệt, ẩm gọi là "Hiệu ứng phơn". Hiệu ứng phơn càng mạnh nếu không khí đến bên sườn đón gió càng ẩm và đỉnh núi càng cao. Ví dụ với dãy núi cao 3000m, nhiệt độ không khí bên kia núi là 100C, sang chân núi bên này nhiệt độ đó lên tới 180C.
Hàng năm, vào các tháng mùa hè, ở khu vực Miền Trung nước ta thường chịu ảnh hưởng của những đợt gió mùa mùa hè thổi từ vịnh Bengan theo hướng Tây Nam. Sau khi vượt qua lãnh thổ Campuchia và Lào, gió đã mất đi một phần hơi ẩm, gặp dãy núi Trường Sơn, không khí bị đẩy lên cao và lạnh đi nên hầu hết hơi nước đều bị ngưng kết lại tạo thành mưa và rơi hết xuống sườn phía Tây của dãy Trường Sơn. Khi gió thổi sang sườn phía Đông, gió trở nên khô và nóng. Dân gian thường gọi gió này là "gió Lào". Như vậy, gió Lào cũng là một loại gió khô nóng do tác dụng "Phơn".
Động lực chủ yếu sinh ra gió Lào là vùng áp thấp nóng thường hình thành ở miền Hoa Nam, Trung Quốc, có khi trung tâm vùng áp thấp này nằm ngay ở đồng bằng Bắc Bộ. Vùng áp thấp có tác dụng "hút gió" vượt qua dãy Trường Sơn. Vùng áp thấp này càng sâu (có nghĩa là áp suất trung tâm vùng áp thấp càng nhỏ) thì gió Lào càng thổi mạnh, và có trường hợp tỏa rộng ra Bắc Bộ, lên tới tận khu vực Việt Bắc.
Hàng năm, trên khu vực các tỉnh ven biển Trung Bộ, mùa gió Lào thường bắt đầu từ hạ tuần tháng 4 đến trung tuần tháng 9, trong đó gió Lào thổi nhiều nhất vào tháng 6 và tháng 7. Theo số liệu thống kê, mỗi tháng này trung bình có 7 đến 10 ngày, trong đó có 2 đến 4 ngày gió Lào thổi mạnh. Gió Lào thường thổi thành từng đợt, đợt ngắn từ 2 đến 3 ngày, đợt dài từ 10 đến 15 ngày, có đợt kéo dài tới 20 - 21 ngày.
Một lưu ý quan trọng từ các chuyên gia khí tượng là nhiệt độ dự báo trong các bản tin thời tiết là nhiệt độ được đo trong lều khí tượng (tiêu chuẩn chuẩn quốc tế, có mái che và không tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng mặt trời hay bề mặt giữ nhiệt). Trong thực tế, nhiệt độ cảm nhận thực tế ngoài trời phụ thuộc rất lớn vào các điều kiện mặt đệm. Tại các đô thị, mặt đường nhựa và các tòa nhà bê tông hấp thụ nhiệt lượng khổng lồ từ mặt trời suốt cả ngày và tỏa ngược lại môi trường.
Khi độ ẩm không khí xuống thấp (dưới 45 - 50%), kết hợp gió phơn thổi mạnh sẽ tạo ra hiệu ứng "lò sấy", khiến mồ hôi bay hơi nhanh nhưng cơ thể lại mất nước nhanh hơn, tạo cảm giác rát da. Do đó, nhiệt độ thực tế khi di chuyển trên đường nhựa vào khung giờ từ 11h đến 15h có thể chênh lệch cao hơn từ 2 - 4 độ C, thậm chí từ 5 - 6 độ C so với số liệu dự báo trên bản tin.
Khi nền nhiệt chạm ngưỡng 38 - 40 độ C, nhu cầu sử dụng các thiết bị làm mát (điều hòa, quạt công suất lớn) tại khu vực dân cư tăng đột biến. Điều này dẫn đến nguy cơ quá tải cục bộ hệ thống lưới điện, dễ gây ra sự cố chập cháy, hỏa hoạn.
Gió Lào là một dạng thời tiết đặc biệt về mùa hè ở các tỉnh ven biển Trung Bộ Việt Nam. Gió Lào thổi theo hướng Tây Nam. Trong một ngày, gió Lào thường bắt đầu thổi từ 8 - 9 giờ sáng cho đến chiều tối, thổi mạnh nhất từ khoảng gần giữa trưa đến xế chiều, có khi gió Lào thổi liên tục suốt cả ngày đêm, có đợt kéo dài 10 ngày đêm liền.
Khi có gió Lào thổi, nhiệt độ cao nhất trong ngày thường vượt quá 370C và độ ẩm tương đối trong ngày thường giảm xuống rất thấp. Thời tiết trong những ngày này rất khô, độ ẩm có khi xuống 30%, và nóng, bầu trời không một gợn mây, trời nắng chói chang, gió lại thổi đều đều như quạt lửa, cây cỏ héo khô, ao hồ cạn kiệt, con người và gia súc bị ngột ngạt, rất dễ sinh hoả hoạn. Các nơi khác ở nước ta cũng có gió khô nóng, song mức độ nhẹ hơn so với Trung Bộ.
Nắng nóng gay gắt sẽ còn xuất hiện liên tiếp trong 1 tháng tới
Cơ quan khí tượng cho biết, ngay sau đợt cao điểm nắng nóng, thời tiết cả nước trong giai đoạn từ nay đến 20/7/2026 được dự báo tiếp tục có nhiều biến động. Theo đó, nền nhiệt trung bình trên cả nước cao hơn trung bình nhiều năm từ 0,5-1 độ, có nơi cao hơn. Trong đó, Bắc Bộ và Trung Bộ vẫn là những khu vực chịu ảnh hưởng rõ nét nhất của các đợt nắng nóng diện rộng với số ngày nắng nóng cao hơn so với cùng kỳ nhiều năm.
Đáng chú ý, các đợt nắng nóng gay gắt, thậm chí đặc biệt gay gắt, có thể xuất hiện xen kẽ trong suốt tháng tới.
Song song với tình trạng nắng nóng, xu thế mưa cũng có những diễn biến đáng lưu ý. Trong thời kỳ dự báo, dù tổng lượng mưa trên cả nước nhìn chung xấp xỉ mức trung bình nhiều năm, nhưng tại Bắc Bộ cùng hai tỉnh Thanh Hóa và Nghệ An, lượng mưa được dự báo cao hơn từ 15-30%. Các khu vực này có khả năng xuất hiện nhiều đợt mưa vừa, mưa to trên diện rộng.
Đối với khu vực cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ, do chịu tác động của gió mùa Tây Nam, mưa rào và giông cũng sẽ xuất hiện nhiều ngày vào thời gian chiều tối và đêm, cục bộ có nơi mưa to.
Trong thời kỳ 1 tháng tới, cơ quan khí tượng cũng đưa ra cảnh báo về nguy cơ gia tăng các hiện tượng thời tiết nguy hiểm. Cụ thể, các hiện tượng dông, lốc, sét, mưa đá và gió giật mạnh có thể xuất hiện tại nhiều khu vực trên cả nước. Tần suất xảy ra được dự báo cao hơn tại Bắc Bộ, cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ, đặc biệt trong các đợt chuyển mùa và những ngày có mưa lớn.
Cũng từ 21/6-20/7, trên khu vực Biển Đông, bão hoặc áp thấp nhiệt đới có khả năng xuất hiện ở mức tương đương so với trung bình nhiều năm cùng thời kỳ, nhưng ít có khả năng ảnh hưởng trực tiếp đến đất liền (trung bình nhiều năm là 1,4 cơn và đổ bộ vào đất liền Việt Nam là 0,7 cơn).
Các chuyên gia khí tượng nhận định, dưới tác động của biến đổi khí hậu, các hình thái thời tiết cực đoan đang có xu hướng xuất hiện thường xuyên và diễn biến khó lường hơn. Do đó, người dân, doanh nghiệp và chính quyền địa phương cần thường xuyên cập nhật các bản tin dự báo, cảnh báo thời tiết ngắn hạn từ 1-3 ngày để chủ động điều chỉnh kế hoạch sản xuất, sinh hoạt và triển khai các biện pháp phòng chống thiên tai phù hợp.
