Mỗi ngày, con người chúng ta bước đi hàng nghìn bước mà hiếm khi dành chút thời gian để nghĩ về phần gót chân của mình.
Nhưng đối với các nhà khoa học Italia, bộ phận xương nhỏ bé ấy lại giống như một trang sử ghi chép chi tiết về lối sống của người Neanderthal, những "anh em họ hàng" gần gũi với loài người Hiện đại chúng ta từng sinh sống ở châu Âu và khu vực Tây Á từ hàng chục nghìn năm trước.
Công trình nghiên cứu trên, được công bố trên tạp chí Journal of Human Evolution số tháng 10 năm nay, do Phó Giáo sư Rita Sorrentino từ ngành Nhân chủng học cổ đại của Đại học Palermo dẫn dắt và được điều phối bởi Giáo sư Maria Giovanna Belcastro từ Đại học Bologna cùng nhiều cộng sự đến từ Italia, Mỹ, Pháp, Đức cùng Tây Ban Nha.

Cấu tạo gót chân độc đáo giúp người Neanderthal dù mang thân hình nặng nề nhưng vẫn có thể di chuyển bền bỉ trên những cung đường hiểm trở. Hình minh họa: The Brighter Side of News
Nhóm chuyên gia đã tiến hành quét không gian 3 chiều 7 bộ xương gót của người Neanderthal từ các di chỉ nổi tiếng tại Pháp, Tây Ban Nha và Bỉ, sau đó đặt lên bàn cân so sánh cạnh 64 xương gót của người Hiện đại.
“Bàn chân là một trong những cấu trúc giải phẫu thể hiện rõ nhất lịch sử tiến hóa phức tạp của chúng ta. Trong các xương cấu thành, gót chân giữ vai trò then chốt vì đây là phần chạm đất đầu tiên khi bước đi, vừa giảm chấn vừa truyền lực để đẩy cơ thể về phía trước”, Giáo sư Belcastro cho biết.
Cấu trúc độc bản được kỹ thuật số hóa bóc tách
Để bóc tách những khác biệt tinh tế nhất, các nhà nghiên cứu đã ứng dụng kỹ thuật hình thái học hình học tiên tiến. Mỗi xương gót được gắn 276 điểm mốc số hóa để máy tính phân tích hình dạng, thay vì chỉ đo đạc kích cỡ thông thường.
Nhóm người Hiện đại được đưa vào đối chiếu vô cùng đa dạng, gồm các cá thể sống cách đây từ 120.000 đến 90.000 năm ở khu vực Trung Đông, những thợ săn hái lượm thời kỳ cuối Kỷ Băng hà ở châu Âu, cư dân đảo Sicily thời Đồ sắt và đông đảo nhất là cư dân thành phố Bologna (Italia) trong 2 thế kỷ gần đây.
Kết quả phân tích cho thấy, xương gót của người Neanderthal sở hữu một dáng vẻ hoàn toàn khác biệt. Khi đặt cạnh người Hiện đại, phần xương này ngắn hơn theo chiều trước sau, rộng hơn theo chiều ngang và cao hơn theo chiều đứng, mang lại cảm giác thấp đậm và vô cùng chắc nịch.
Điều thú vị nằm ở chỗ, kích thước tổng thể của chúng vẫn nằm trong biên độ của con người Hiện đại, đồng nghĩa rằng sự khác biệt hoàn toàn nằm ở hình thái chứ không phải kích cỡ. Từ toàn bộ cấu trúc xương gót cho đến phần củ gót nơi gân Achilles bám vào, người Neanderthal đều thể hiện sự tách biệt rõ rệt so với mọi nhóm người hiện đại trong cuộc so sánh.

Hình 3D xương gót chân của người Neanderthal và người Hiện đại cho thấy những khác biệt về hình dạng và cấu trúc, làm nổi bật các biến thể giải phẫu giữa 2 nhóm người này. Nguồn: Maria Giovanna Belcastro và cộng sự/Journal of Human Evolution
Các tác giả nhận định dáng xương đặc trưng này chính là chìa khóa giải thích cho phong cách sống của họ. Vốn nổi tiếng với thân hình lực lưỡng, nhiều cơ bắp và phải di chuyển không ngừng nghỉ để săn bắt kiếm ăn, người Neanderthal cần một nền tảng cơ học vững chãi.
“Độ chắc khỏe của xương gót phản ánh cấu trúc cơ thể nói chung của người Neanderthal, vốn có khối cơ và khối xương đáng kể cùng mức độ hoạt động thể chất cực kỳ cao. Những đặc điểm này cho thấy sự thích nghi nhằm tăng khả năng chịu tải ở phần sau bàn chân và di chuyển linh hoạt trên địa hình không bằng phẳng”, Giáo sư Belcastro giải thích.
Điều đáng chú ý là những dấu ấn tương tự cũng thấp thoáng xuất hiện ở một số nhóm người Hiện đại, dù ở mức độ nhẹ nhàng hơn.
Những cá thể sống tại Trung Đông từ hàng trăm nghìn năm trước hay các thợ săn hái lượm đời sau đều mang nhiều nét tương đồng với người Neanderthal. Họ được giới khoa học cho là di chuyển rất nhiều và có thói quen đi chân trần hoặc chỉ bọc chân bằng các vật liệu mềm.
Ngược lại, cư dân thành phố Bologna vốn quen đi giày bốt nặng nề và ít vận động lại sở hữu xương gót thon gọn hơn đáng kể. Dù vậy, các tác giả cũng thận trọng lưu ý rằng hình dạng xương còn chịu sự chi phối đan xen của các yếu tố di truyền, dinh dưỡng cùng môi trường sống chứ không riêng gì giày dép.
Sự giao thoa giữa di truyền cổ xưa và áp lực sinh tồn
Từ hình thái xương gót, nhóm nghiên cứu tiếp tục mở rộng góc nhìn sang cơ chế sinh học. Khớp dưới sên cùng hướng khớp nối giữa xương gót với xương hộp ở người Neanderthal cho thấy họ thường xuyên duy trì tư thế bàn chân sấp, khiến mép trong bàn chân ngả xuống sâu hơn.
Bên cạnh đó, mấu gan chân phía ngoài kém phát triển gợi ý rằng hệ thống dây chằng nâng đỡ vòm bàn chân của họ hoạt động theo một phương thức hoàn toàn khác biệt. Từ những dữ liệu này, các nhà khoa học phỏng đoán người Neanderthal sở hữu vòm bàn chân thấp và độ mềm dẻo cao, tạo ra lợi thế tuyệt vời để giữ thăng bằng trên nền đất lồi lõm.

Các nhà khoa học phỏng đoán người Neanderthal sở hữu vòm bàn chân thấp và độ mềm dẻo cao, tạo ra lợi thế tuyệt vời để giữ thăng bằng trên nền đất lồi lõm. Hình minh họa: Rakib Hossain
Tuy nhiên, nhóm tác giả vẫn nhấn mạnh đây là giả thuyết cần được kiểm chứng sâu hơn thông qua các mô hình mô phỏng chuyển động 3 chiều.
Bên cạnh đó, không phải mọi đặc điểm giải phẫu đều bắt nguồn từ lối sống. Hốc nhỏ nằm giữa các diện khớp xương gót của người Neanderthal khá ngắn, vốn là nét đặc trưng được di truyền từ các tổ tiên xa xưa và từng xuất hiện ở nhiều loài thuộc chi Homo khác.
Trong khi đó, dáng củ gót hình bầu dục cùng mấu gan chân ngoài thu nhỏ lại là dấu ấn độc quyền của riêng người Neanderthal. Điều này cho thấy bàn chân của họ là tác phẩm kết hợp nhịp nhàng giữa dòng chảy di truyền và áp lực từ môi trường tự nhiên.
Dù mang lại nhiều góc nhìn mới, công trình này vẫn tồn tại một số hạn chế nhất định. Cả 7 mẫu xương gót Neanderthal đều xuất phát từ châu Âu và thuộc giai đoạn hậu kỳ, cách nay khoảng 70.000 đến 36.000 năm.
Trong số 64 mẫu xương của người Hiện đại, có tới 46 mẫu được thu thập từ các nghĩa trang tại Bologna. Ngoài ra, có tới 5/7 mẫu cổ vật bị tổn hại một phần ở vùng củ gót, buộc các nhà khoa học phải dùng máy tính để mô phỏng và ước lượng điểm mốc.
Vì thế, những kết luận về vòm bàn chân hay mức độ linh hoạt nên được xem xét dưới góc độ gợi ý tham khảo hơn là chân lý tuyệt đối.
Dẫu vậy, nghiên cứu này vẫn đóng góp một mảnh ghép vô giá vào bức tranh lớn về hành trình di chuyển của tổ tiên loài người trong tự nhiên. Giáo sư Belcastro nhận định, hình thái bộ xương không đơn thuần là sản phẩm của một chương trình di truyền cứng nhắc, mà còn là kết quả từ các kích thích cơ học và nhịp sống hằng ngày.
Cũng theo bà, phát hiện này còn mở ra hướng đi đầy hứa hẹn cho sự kết hợp giữa nhân chủng học tiến hóa và y học chỉnh hình.