Cơ hội quan sát mưa sao băng đầu tiên của năm 2026
Theo Hội Thiên văn và Vũ trụ học Việt Nam, mưa sao băng đầu tiên của năm 2026 đang diễn ra và cực điểm của nó rơi vào đêm nay (3/1) - rạng sáng mai (4/1). Do trùng vào đêm Trăng tròn, lại là siêu Trăng, nên nhiều sao băng sẽ bị che mờ bởi ánh sáng từ Mặt Trăng, khiến cho bạn chỉ có thể quan sát được dưới 20 sao băng mỗi giờ cho dù ở những nơi có điều kiện quan sát thuận lợi nhất. Dù vậy, nó cũng là một sự kiện đáng chú ý cho những ngày đầu năm mới này.
Đêm nay người yêu thiên văn có cơ hội chiêm ngưỡng mưa sao băng rực rỡ.
Quadrantids có nguồn gốc từ những phần còn lại của tiểu hành tinh 2003 EH1 - một tiểu hành tinh có quỹ đạo chuyển động quanh Mặt Trời với chu kỳ 5,5 năm. Khi hiện tượng này bắt đầu được quan sát, nó được các nhà thiên văn học đặt tên là Quadrantids do xảy ra trong khu vực của chòm sao Quadrans Muralis. Tuy nhiên, đến năm 1922, chòm sao này đã bị loại khỏi danh sách các chòm sao của thiên văn học hiện đại. Việc qui ước lại này khiến cho khu vực xảy ra mưa sao băng này ngày nay thuộc chòm sao Bootes (do đó cũng có thể gọi là mưa sao băng Bootids, tuy nhiên cái tên này là không chính thức và ít được nhắc tới).
Vào rạng sáng 4/1, chòm sao Bootes sẽ nằm ở bầu trời Đông Bắc, bắt đầu lên khá cao từ khoảng 3 giờ sáng (tất nhiên nếu có góc nhìn đủ để quan sát tới gần chân trời thì từ 1 giờ bạn đã có thể thấy nó). Nếu chưa có kinh nghiệm xác định các chòm sao thì đơn giản là bạn chỉ cần hướng cái nhìn của mình về hướng Đông và Đông Bắc với độ cao khoảng 30 đến 50 độ và chờ đợi.
Ông Đặng Vũ Tuấn Sơn, Hội Thiên văn và Vũ trụ học Việt Nam cho biết, vào lúc cực điểm, mưa sao băng Quadrantids có thể đạt tới trên 50 sao băng mỗi giờ, đôi khi còn nhiều hơn trong những điều kiện đủ thuận lợi. Mặc dù vậy, năm nay không phải thời điểm mà bạn sẽ quan sát được lượng sao băng lý tưởng đó.
Hiện tượng diễn ra trong chòm sao Bootes, do đó thời điểm lý tưởng nhất là khi chòm sao này đã lên đủ cao vào rạng sáng ngày mùng 4 tháng 1 này, khoảng từ hơn 2 giờ sáng cho tới hết đêm (thực ra bạn có thể quan sát từ sớm hơn, nhưng khi đó chòm sao Bootes lên chưa đủ cao và lượng sao băng quan sát được sẽ rất hạn chế).
Vào rạng sáng 4/1, chòm sao Bootes sẽ nằm ở bầu trời Đông Bắc, bắt đầu lên khá cao từ khoảng 3 giờ sáng (tất nhiên nếu có góc nhìn đủ để quan sát tới gần chân trời thì từ 1 giờ bạn đã có thể thấy nó). Nếu chưa có kinh nghiệm xác định các chòm sao thì đơn giản là bạn chỉ cần hướng cái nhìn của mình về hướng Đông và Đông Bắc với độ cao khoảng 30 đến 50 độ và chờ đợi. Bạn cũng có thể tìm nó dựa vào hình ảnh dưới đây. Sao Arcturus là một ngôi sao sáng khá nổi bật vào thời điểm đó ở bầu trời phía Đông.
Năm 2026, vào lúc cực điểm, Quadrantids có lẽ chỉ có thể cho bạn thấy từ 10 tới 15 sao băng mỗi giờ vào đêm cực điểm, bởi nó trùng với thời điểm Trăng tròn, và thậm chí lần này Trăng tròn còn là 'siêu Trăng'.
Trăng tròn, siêu Trăng
Mặt Trăng sẽ đạt pha tròn hoàn toàn (full moon) vào lúc 17h02 theo múi giờ của Việt Nam. Thời điểm này rất gần với lúc nó đi qua điểm cận địa (điểm gần Trái Đất nhất trên quỹ đạo của nó), vì thế nó lớn và sáng hơn Trăng tròn thông thường một chút (lớn hơn khoảng 7% và sáng hơn 15%), và thường được gọi là "siêu Trăng". Người bản địa châu Mỹ gọi Trăng tròn trong tháng 1 (Dương lịch) này là "Trăng sói" vì đây là giai đoạn giữa mùa đông, loài sói trong những cánh rừng ở Bắc Mỹ ra khỏi hang đi tìm thức ăn và chúng thường hú rất nhiều.
Theo ông Đặng Vũ Tuấn Sơn, trên thực tế, siêu Trăng được nhắc tới ít năm gần đây chủ yếu vì hiệu ứng truyền thông. Mức độ chênh lệch độ sáng cũng như độ lớn biểu kiến của Mặt Trăng không thực sự rõ rệt và nếu có thì nó cũng vẫn chỉ là Trăng tròn với đúng hình dạng và màu sắc quen thuộc của nó. Đối với việc trùng vào cực điểm của một trận mưa sao băng thì thậm chí nó làm việc quan sát còn tệ hơn nữa, vì ánh sáng từ Mặt Trăng sẽ che khuất hầu hết các sao băng ở vùng trời lân cận.
Vì lý do vừa nêu, mặc dù nghe qua, có vẻ như hai sự kiện thiên văn đồng thời khá hấp dẫn, nhưng sự thật thì không hẳn như vậy. Bạn nên quan sát mưa sao băng Quadrantids từ trước một vài ngày so với cực điểm nêu trên, khi Mặt Trăng chưa tròn và thường mọc/lặn sớm để trả lại bầu trời đủ tối cho bạn sau lúc nửa đêm.
Ông Đặng Vũ Tuấn Sơn cho biết, đây là thời điểm hàng năm khi Trái Đất di chuyển tới điểm gần Mặt Trời nhất trên quỹ đạo của nó (gọi là điểm cận nhật). Thời điểm chính xác của điểm này trong năm 2026 là giữa đêm mùng 3 - rạng sáng mùng 4 tháng 1. Ở thời điểm này, Trái Đất nằm cách Mặt Trời xấp xỉ 147,1 triệu km (trong khi khoảng cách trung bình trên quỹ đạo của nó là 149,6 triệu km). Tuy nhiên, đây chỉ là một cái mốc trên hành trình hàng năm của hành tinh, bạn sẽ không thấy có bất cứ khác biệt gì trên bầu trời cũng như khí quyển và thời tiết.
Dù sao, giống như một trận pháo hoa nhỏ cho năm mới. Hi vọng rằng mưa sao băng Quadrantids cùng bầu trời những ngày đầu năm sẽ mang lại cho bạn thêm cảm hứng cho khởi đầu mới ngay lúc này!
