Nhiều tuyến đê xuống cấp
Theo thống kê của Chi cục Thủy lợi Nghệ An, tỉnh này hiện vẫn còn 54km đê sông chưa được nâng cấp. Phần lớn là đê đất, nền yếu, nhiều vị trí xuất hiện sạt trượt, mối xâm hại hoặc hư hỏng sau các đợt mưa lũ những năm gần đây.
Dọc tuyến đê Thanh Lĩnh thuộc xã Đại Đồng, nhiều ổ mối nổi thành từng ụ lớn, khoét sâu vào thân đê, tạo nên những khoang rỗng khó quan sát bằng mắt thường nhưng tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn khi nước lũ dâng cao.
Tuyến đê đất ven sông Lam qua xóm Thanh Lĩnh 1, xã Đại Đồng xuống cấp nghiêm trọng, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn trong mùa mưa lũ. (Ảnh: Song Hoàng)
Sống ngay sát chân đê, chị Nguyễn Thị Thanh, ở xóm Thanh Lĩnh 3, vẫn chưa quên trận lũ lớn năm ngoái. "Mỗi lần nghe dự báo có mưa lớn là cả nhà lo lắng. Đợt bão năm 2025, nước tràn qua mặt đê, cả xóm phải chạy đi sơ tán trong đêm. Giờ nhìn thân đê bị mối ăn, ai cũng thấp thỏm, chỉ mong sớm được đầu tư nâng cấp", chị Thanh nói.
Theo ông Tưởng Đăng Hào, Phó Chủ tịch UBND xã Đại Đồng, tuyến đê Thanh Lĩnh dài khoảng 7,5km, có nhiệm vụ bảo vệ hơn 2.000 hộ dân cùng khoảng 3.000ha đất sản xuất nông nghiệp. Đáng lo ngại, hiện vẫn còn hơn 3km thân đê đã xuống cấp. Phần lớn là đê đất có mặt cắt nhỏ, nhiều vị trí bị mối xâm hại tạo thành các khoang rỗng bên trong thân đê.
Không chỉ ở xã Đại Đồng, tình trạng đê đất xuống cấp còn diễn ra tại nhiều địa phương khác dọc các tuyến sông Mơ, sông Thái, sông Hoàng Mai và sông Bùng. Tại xã Quỳnh Anh, tuyến đê dọc sông Mơ nhiều năm nay vẫn chủ yếu là đê đất đắp thủ công. Sau nhiều mùa mưa lũ, nhiều đoạn mái đê bị sạt lở, mặt đê thu hẹp, nền đê lún cục bộ, làm giảm khả năng chống lũ. Với người dân địa phương, những hư hỏng ấy không chỉ là dấu hiệu xuống cấp của một công trình thủy lợi mà còn là nỗi lo thường trực mỗi khi mưa lớn kéo dài.
Tuyến đê sông Lam qua xã Anh Sơn bị sạt lở nghiêm trọng từ năm 2025 nhưng đến nay vẫn chưa được khắc phục. (Ảnh: Song Hoàng)
Ông Trần Đình Thông một hộ dân sống gần tuyến đê sông Mơ, cho biết mỗi mùa mưa bão gia đình đều phải theo dõi sát mực nước. "Có năm nước tràn qua những đoạn đê thấp, đầm nuôi tôm bị ngập, thiệt hại rất lớn. Chúng tôi chỉ mong tuyến đê sớm được đầu tư kiên cố để không còn thấp thỏm mỗi khi có bão, lũ", ông Thông nói.
Theo ông Bùi Xuân Trúc, Trưởng phòng Kinh tế, UBND xã Quỳnh Anh, tuyến đê sông Mơ đi qua địa bàn dài khoảng 12km, có nhiệm vụ bảo vệ hơn 100ha nuôi trồng thủy sản cùng hàng nghìn hộ dân. Đến nay, mới khoảng 5km phía bờ Đông được đầu tư kiên cố. Trong khi đó, khoảng 5km phía bờ Tây vẫn là đê đất đã xuống cấp, nhiều vị trí xuất hiện sạt lở sau các mùa mưa lũ. "Hằng năm địa phương đều bố trí kinh phí để sửa chữa những vị trí hư hỏng. Tuy nhiên, nguồn lực hạn chế nên chủ yếu chỉ khắc phục tạm thời. Sau mỗi mùa mưa bão, nhiều đoạn lại tiếp tục xuống cấp", ông Trúc cho biết.
Theo thống kê, riêng khu vực Quỳnh Lưu (cũ) hiện có hơn 52km đê sông dọc các tuyến sông Thái, sông Mơ, sông Hàu và kênh tiêu Bến Hải. Trong đó mới khoảng 22km được đầu tư nâng cấp, còn hơn 30km vẫn là đê đất, chỉ đáp ứng khả năng chống chịu trước triều cường và bão ở mức thấp.
Người dân ven sông thấp thỏm trước mùa mưa lũ
Dọc các vùng ven sông ở Nghệ An, có thể thấy nhiều tuyến đê hiện không chỉ làm nhiệm vụ ngăn lũ. Trên thân đê là đường giao thông kết nối các khu dân cư; phía trong đê là nhà cửa, trường học, diện tích lúa, vùng nuôi tôm và nhiều công trình hạ tầng thiết yếu. Vì vậy, nếu xảy ra sự cố vỡ đê hoặc nước tràn qua thân đê, thiệt hại sẽ không dừng ở diện tích sản xuất mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của hàng nghìn hộ dân.
Theo Chi cục Thủy lợi Nghệ An, trên địa bàn còn nhiều tuyến đê đất chưa được nâng cấp, phần lớn là đê đất có nền yếu, dễ xảy ra sạt trượt khi mưa lớn hoặc nước lũ dâng cao. Đây cũng là những đoạn đê đang chịu áp lực lớn nhất trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến các hiện tượng thời tiết cực đoan xuất hiện với tần suất ngày càng dày hơn.
Sạt lở và xuống cấp tại nhiều vị trí trên tuyến đê dọc sông Mơ, xã Quỳnh Anh khiến người dân lo ngại mỗi khi mưa lũ xảy ra. (Ảnh: Song Hoàng)
Không chỉ những tuyến đê đất xuống cấp, nhiều địa phương ở Nghệ An còn đang đối mặt với tình trạng sạt lở bờ sông ngày càng nghiêm trọng sau các đợt mưa lũ lớn. Tại xóm Thạch Sơn 3, xã Anh Sơn, dấu tích của trận lũ năm 2025 vẫn còn hiện rõ dọc bờ sông Lam. Nhiều đoạn đê kết hợp đường giao thông ven sông đã bị dòng nước khoét sâu, tạo thành những hàm ếch ăn sát mép đường. Có nơi, mặt đường bê tông bị cuốn trôi từng mảng lớn, để lại những khoảng trống nham nhở ngay bên dòng sông.
Với người dân địa phương, đó không chỉ là một tuyến đường bị hư hỏng mà còn là con đường kết nối xóm với trung tâm xã. Bà Nguyễn Thị Hoa, người dân xóm Thạch Sơn 3, cho biết từ sau trận lũ lớn, người dân phải đi vòng qua tuyến đường khác mỗi khi vào trung tâm xã. "Đường cũ bị sạt lở nên không ai dám đi nữa. Mùa mưa tới, ai cũng sợ bờ sông tiếp tục bị khoét sâu, đất sản xuất rồi nhà cửa cũng sẽ bị ảnh hưởng", bà Hoa nói.
Ông Trần Nguyên Sơn, chuyên viên Phòng Kinh tế, UBND xã Anh Sơn, cho biết, trận lũ năm 2025 làm hơn 1km bờ sông Lam bị sạt lở. Không chỉ tuyến đường ven sông bị hư hỏng, nhiều ngôi nhà gần khu vực sạt lở cũng xuất hiện các vết nứt do hàm ếch ăn sâu vào khu dân cư. "Địa phương xác định việc xây dựng tuyến kè kiên cố là giải pháp lâu dài để bảo vệ khu dân cư và hạ tầng. Tuy nhiên, tổng mức đầu tư rất lớn, vượt quá khả năng cân đối của địa phương nên rất cần sự hỗ trợ từ tỉnh và Trung ương", ông Sơn cho biết.
Mặc dù nhiều tuyến đê sông trên địa bàn Nghệ An đã được đầu tư nâng cấp, nhưng vẫn còn hàng chục km đê đất chưa được gia cố, xuống cấp sau nhiều năm khai thác. (Ảnh: Song Hoàng)
Theo Chi cục Thủy lợi Nghệ An, toàn tỉnh hiện có khoảng 129km đê sông, làm nhiệm vụ chống lũ cho vùng hạ lưu các sông Lam, Mơ, Hoàng Mai, Thái và Bùng. Đến nay, 75km được đầu tư kiên cố, trong khi 54km còn lại vẫn là đê đất hoặc các tuyến chưa được nâng cấp đồng bộ. Phần lớn những đoạn đê này đã được xây dựng từ nhiều năm trước, nền đê yếu, mặt đê hẹp và thường xuyên chịu tác động của mưa lớn, dòng chảy mạnh cũng như biến đổi khí hậu.
Theo ngành thủy lợi, nguyên nhân lớn nhất khiến nhiều tuyến đê chưa thể đầu tư đồng bộ là do nhu cầu vốn rất lớn, trong khi nguồn lực còn hạn chế. Trong điều kiện ngân sách chưa đáp ứng được yêu cầu, tỉnh ưu tiên tập trung nguồn vốn xử lý các trọng điểm xung yếu và những đoạn bờ sông có nguy cơ sạt lở cao trên tuyến sông Lam.
Đối với các tuyến đê trên sông Mơ, sông Hoàng Mai, sông Thái và sông Bùng, việc đầu tư sẽ được thực hiện theo lộ trình, căn cứ vào mức độ cấp bách và khả năng cân đối nguồn vốn.
Hiện nay, Nghệ An xác định 5 trọng điểm đê xung yếu trên tuyến đê tả Lam gồm Yên Xuân, Phú Khánh, Hòa Lạc, Cẩm Thái và Phương Kỷ. Các vị trí này đều đã được xây dựng phương án hộ đê, chuẩn bị lực lượng, vật tư và phương tiện để sẵn sàng ứng phó khi xảy ra tình huống khẩn cấp. Bên cạnh đó, trước mỗi mùa mưa bão, ngành nông nghiệp phối hợp với các địa phương tổ chức kiểm tra hiện trạng hệ thống đê điều, rà soát những vị trí có nguy cơ mất an toàn, đồng thời xây dựng phương án ứng phó theo phương châm "4 tại chỗ" nhằm xử lý nhanh các sự cố phát sinh.
Tuy nhiên, các chuyên gia thủy lợi cho rằng, những giải pháp này chủ yếu mang tính ứng phó trước mắt. Về lâu dài, việc kiên cố hóa các tuyến đê đất, kết hợp xử lý sạt lở bờ sông và hoàn thiện hệ thống quản lý đê điều vẫn là giải pháp căn cơ để nâng cao khả năng phòng, chống thiên tai.
