Đề xuất tăng nguồn cho quỹ BHYT từ thuế thuốc lá, rượu bia, bảo hiểm bổ sung

Chiều 28/8, trong khuôn khổ Hội nghị Khoa học thường niên 2026 do Tổng hội Y học Việt Nam và Bộ Y tế tổ chức, các chuyên gia đã tập trung tìm nguồn lực tài chính để hiện thực hóa mục tiêu miễn phí khám chữa bệnh cơ bản vào năm 2030 theo Nghị quyết 72-NQ/TW.

Nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng tăng, cần nguồn lực mới để mở rộng quyền lợi BHYT

Theo các chuyên gia, Việt Nam đang đứng trước một "cửa sổ cơ hội" quan trọng, với độ bao phủ bảo hiểm y tế (BHYT) gần như toàn dân và nguồn lực tài chính công cho y tế còn dư địa.

Tuy nhiên các chuyên gia tài chính y tế cũng cho hay, dư địa này đang thu hẹp do dân số già hóa, bệnh không lây nhiễm gia tăng, hiện chiếm 81% số ca tử vong. Chi phí khám, chữa bệnh BHYT đã tăng khoảng 8 lần trong 14 năm, lên 123.000 tỷ đồng năm 2023.

Bên cạnh đó, chi tiền túi hiện ước tính chiếm gần 40% tổng chi tiêu y tế. Năm 2024, quỹ BHYT chi trả khoảng 140.000 tỷ đồng cho chi phí khám, chữa bệnh. Tuy nhiên, các hộ gia đình vẫn phải tự chi trả khoảng 21.500 tỷ đồng dưới hình thức tiền túi.

Theo phân tích trong Báo cáo Đổi mới tài chính y tế và không gian tài khóa y tế tại Việt Nam do các chuyên gia từ Nhóm Nghiên cứu Công nghệ Y tế, Trường Kinh tế và Khoa học Chính trị London (LSE) chia sẻ, khoảng trống tài khóa y tế có thể tăng từ 279 nghìn tỷ đồng lên 510 nghìn tỷ đồng vào năm 2030 nếu không có các giải pháp phù hợp. Điều này đòi hỏi một chiến lược đa chiều, kết hợp nhiều đòn bẩy thay vì phụ thuộc vào một nguồn lực đơn lẻ.

Tại phiên thảo luận, bà Trần Thị Trang, Vụ trưởng Vụ BHYT (Bộ Y tế) cho biết nguồn quỹ BHYT có hạn, trong khi mức đóng đã duy trì trong nhiều năm. Do đó, bên cạnh việc sử dụng quỹ hiệu quả hơn, tăng cường quản lý minh bạch, liên thông dữ liệu, cần đổi mới cơ chế tài chính.

Theo bà Trang, với một số thuốc đắt tiền, hiện người bệnh chỉ được BHYT chi trả 50%, 70%, nên nhu cầu chi trả từ phía người bệnh vẫn còn lớn. Nếu vẫn duy trì mức đóng như hiện nay, chắc chắn sẽ khó cân đối quỹ BHYT về dài hạn.

"Bên cạnh đó Nghị quyết 72 và Chỉ thị 52 đặt ra nhiều chính sách, quyền lợi cần được chi trả cho người dân. Vì vậy, cần có những nguồn tài chính mới, mang tính đột phá để đáp ứng nhu cầu mở rộng quyền lợi BHYT", bà Trang nhấn mạnh.

Nghị quyết 72 cũng đã đặt mục tiêu giảm chi tiền túi của người dân xuống dưới 30% tổng chi y tế, tăng chi y tế công và tiến gần chuẩn bao phủ chăm sóc sức khỏe toàn dân vào 2030.

Vấn đề đặt ra làm thế nào để huy động thêm nguồn lực theo cách bảo đảm tính bền vững về tài chính, khả thi về mặt chính trị và được triển khai theo một lộ trình hợp lý?

Nguồn thuế từ các sản phẩm có hại cho sức khỏe

Một trong những hướng đi được thảo luận là huy động thêm nguồn thu từ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với các sản phẩm có hại cho sức khỏe như thuốc lá, rượu bia và đồ uống có đường để tái đầu tư cho y tế. Nghiên cứu của Viện Chiến lược và Chính sách y tế (Bộ Y tế) đề xuất mô hình phân bổ linh hoạt, trong đó 60–80% nguồn thu bổ sung có thể dành cho Quỹ BHYT, phần còn lại cho Quỹ Phòng bệnh và ngân sách chung, theo lộ trình thể chế hóa giai đoạn 2026–2030.

TS Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng vụ Pháp chế (Bộ Y tế) đưa ra giải pháp khai thác nguồn thu từ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với các sản phẩm có tác động bất lợi đến sức khỏe như thuốc lá, rượu bia và đồ uống có đường.

Ông Ong Thế Duệ, Trưởng khoa Tài chính y tế - Viện Chiến lược và Chính sách y tế (Bộ Y tế) chia sẻ, theo nghiên cứu của Viện Chiến lược và Chính sách y tế, nguồn thu bổ sung từ chính sách thuế có thể được phân bổ theo hướng tăng đầu tư trở lại cho y tế. 

Một mô hình được đề xuất là dành khoảng 60-80% nguồn thu bổ sung cho Quỹ BHYT, phần còn lại phân bổ cho Quỹ Phòng bệnh và ngân sách chung, theo lộ trình thể chế hóa trong giai đoạn 2026-2030.

"Cách tiếp cận này không chỉ nhằm tạo thêm nguồn lực cho hệ thống y tế mà còn hướng tới một mục tiêu kép: hạn chế tiêu dùng các sản phẩm có hại cho sức khỏe, đồng thời sử dụng nguồn thu từ những sản phẩm này để đầu tư cho phòng bệnh và chăm sóc sức khỏe người dân", ông Duệ nói.

Đây cũng là một phần trong khung ba trụ cột tài chính y tế được LSE đề xuất cho Việt Nam đến năm 2030. Ba trụ cột gồm huy động ngân sách công; khai thác các nguồn thu từ sự gia tăng nhu cầu chăm sóc sức khỏe; và hỗ trợ khả năng tiếp cận, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực trong đó có các cơ chế như Thỏa thuận tiếp cận có quản lý (MEA) và Chương trình hỗ trợ tiếp cận thuốc cho bệnh nhân (PAP).

Đa dạng hóa nguồn lực, giảm áp lực cho Quỹ BHYT

Cùng đó, ThS Hoàng Trung Tuấn, Phó Vụ trưởng Vụ BHYT cho biết thêm thông tin, việc đổi mới cơ chế tài chính BHYT dự kiến được triển khai theo từng bước, trong đó có tăng mức đóng BHYT từ năm 2027 theo lộ trình và thí điểm đa dạng hóa các gói BHYT, phát triển BHYT bổ sung theo nhu cầu của người dân.

Kinh nghiệm tại khu vực APEC về BHYT bổ sung được ThS Sejal Mistry, Giám đốc điều hành Crowell Global Advisors chia sẻ tại phiên thảo luận, cùng với thực tiễn triển khai các sản phẩm BHYT bổ sung tại Việt Nam của Techcom Insurance. Những kinh nghiệm này cho thấy khu vực tư nhân có thể trở thành một phần quan trọng trong việc đa dạng hóa nguồn tài chính cho y tế.

Các đại biểu thống nhất rằng, chuyển dịch tài chính y tế từ chi trả thụ động sang đầu tư chủ động cho phòng bệnh là hướng đi cần thiết để vừa bảo đảm an sinh xã hội, vừa nâng cao tính bền vững của Quỹ BHYT.

Đổi mới tài chính y tế vì vậy cần song hành với cải cách hệ thống y tế quốc gia. Các mục tiêu của Nghị quyết 72-NQ/TW cần được nhìn nhận không chỉ từ góc độ chính sách, mà cả từ góc độ nguồn lực tài chính để thực thi. 

Thách thức lớn nhất của y tế Việt Nam trong những năm tới không nằm ở việc xác định mục tiêu, mà ở việc thu hẹp khoảng cách giữa nguồn lực hiện có và nguồn lực cần thiết để hiện thực hóa các cam kết đến năm 2030.

Với định hướng chính sách rõ ràng, cách tiếp cận đa nguồn lực và sự phối hợp giữa Nhà nước, khu vực tư nhân và các bên liên quan, Việt Nam đang có cơ hội mở rộng không gian tài khóa cho y tế và xây dựng một nền tảng tài chính bền vững hơn cho BHYT toàn dân. Đây cũng là một định hướng có ý nghĩa trong bối cảnh Việt Nam chuẩn bị đăng cai APEC 2027, tạo thêm cơ hội để chia sẻ kinh nghiệm và thúc đẩy hợp tác khu vực về tài chính y tế.

Phơi nhiễm khói thuốc lá tại Việt Nam vẫn cao, thuế thuốc lá còn quá thấp so với khuyến cáo WHO

SKĐS - Tại Việt Nam, tỷ lệ phơi nhiễm khói thuốc lá dù đang trong xu hướng giảm, song vẫn còn khá cao. Trong khi đó, tỷ lệ thuế trên giá bán lẻ thuốc lá còn rất thấp so với khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới (WHO).