Các bệnh liên quan đến thuốc lá cướp đi sinh mạng của hơn 100.000 người Việt Nam mỗi năm
Thuốc lá tiếp tục là một trong những thách thức lớn đối với sức khỏe cộng đồng, không chỉ ở Việt Nam mà trên phạm vi toàn cầu. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), thuốc lá gây hơn 8 triệu ca tử vong mỗi năm trên thế giới, trong đó hơn 7 triệu người tử vong do sử dụng thuốc lá trực tiếp và khoảng 1,3 triệu người không hút thuốc tử vong do phơi nhiễm với khói thuốc thụ động.
Tại Việt Nam, gánh nặng do thuốc lá gây ra vẫn rất lớn, các bệnh liên quan đến thuốc lá cướp đi sinh mạng của hơn 100.000 người mỗi năm. Chi phí kinh tế do hút thuốc cũng được ước tính khoảng 108.000 tỷ đồng mỗi năm, tương đương khoảng 1,1% GDP, do chi phí y tế và tổn thất năng suất lao động.
Các ápphich truyền thông về tác hại của thuốc lá Ảnh: Thái Bình
Kết quả Điều tra quốc gia các yếu tố nguy cơ bệnh không lây nhiễm (STEPS) năm 2021 cho thấy tỷ lệ người từ 15 tuổi trở lên đang hút thuốc tại Việt Nam là 20,8%. Tỷ lệ này ở nam giới lên tới 41,1%, trong khi ở nữ giới là 0,6%. Đáng chú ý, 37,3% người trưởng thành cho biết đã phơi nhiễm với khói thuốc tại nhà trong 30 ngày trước thời điểm điều tra.
Những con số trên cho thấy dù Việt Nam đã triển khai nhiều biện pháp phòng, chống tác hại của thuốc lá, quy mô sử dụng thuốc lá vẫn ở mức đáng lo ngại. WHO nhận định tỷ lệ hút thuốc ở nam giới Việt Nam mới giảm từ 47,4% năm 2010 xuống 41,1% năm 2021 và với tốc độ này, Việt Nam khó đạt mục tiêu đưa tỷ lệ hút thuốc ở nam giới xuống dưới 36% vào năm 2030.
Trong bối cảnh đó, mỗi công cụ có khả năng tiếp cận trực tiếp với người sử dụng thuốc lá đều cần được phát huy hiệu quả, trong đó có cảnh báo sức khỏe trên bao bì.
Nhiều quốc gia đã tăng mạnh diện tích cảnh báo
Theo WHO, Điều 11 Công ước khung về kiểm soát thuốc lá (WHO FCTC) yêu cầu các quốc gia thành viên thực hiện cảnh báo sức khỏe lớn, luân phiên trên bao bì và nhãn các sản phẩm thuốc lá. Hướng dẫn thực hiện Điều 11 khuyến nghị cảnh báo phải lớn, rõ ràng, dễ đọc và nên có hình ảnh minh họa
Trên thế giới, xu hướng chung là tăng diện tích cảnh báo, sử dụng cảnh báo bằng hình ảnh và từng bước hạn chế khả năng bao bì trở thành công cụ quảng bá cho sản phẩm thuốc lá.
Theo WHO, nhiều quốc gia đã áp dụng cảnh báo chiếm phần lớn diện tích bao bì. Các quy định từng được ghi nhận cho thấy Thái Lan và Ấn Độ áp dụng cảnh báo 85% cả mặt trước và mặt sau; Australia có cảnh báo trung bình 82,5%, Uruguay và Sri Lanka 80%, trong khi Canada, Brunei, Myanmar và Nepal ở mức 75%.
Tại khu vực Đông Nam Á, Thái Lan là một ví dụ nổi bật. Nước này quy định cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh chiếm 85% cả hai mặt chính của bao thuốc và sau đó tiếp tục triển khai bao bì thuốc lá trơn, hạn chế logo, màu sắc, hình ảnh thương hiệu và thông tin mang tính quảng bá trên bao bì.
Những kinh nghiệm này cho thấy cảnh báo sức khỏe ngày càng được đặt ở vị trí trung tâm trong chính sách kiểm soát thuốc lá, thay vì chỉ được xem là một thông tin bổ sung trên bao bì.
Tại Việt Nam, quy định hiện hành yêu cầu cảnh báo tác hại của thuốc lá chiếm 50% diện tích chính của bao bì.
Tại phiên họp mở rộng thẩm tra sơ bộ dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá vừa diễn ra, các đại biểu cho rằng hiện nay Việt Nam thuộc nhóm có diện tích cảnh báo thấp nhất khu vực ASEAN và xếp thứ 95/140 quốc gia trên thế giới về quy mô cảnh báo tác hại của thuốc lá trên bao bì sản phẩm.
Các đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo sửa nội dung này, tăng diện tích cảnh báo lên 85%.
Theo các chuyên gia về phòng chống tác tại của thuốc lá, đây không chỉ là sự thay đổi về mặt kỹ thuật. Khi diện tích cảnh báo được mở rộng, thông điệp về nguy cơ sức khỏe sẽ có vị trí nổi bật hơn, đồng thời thu hẹp không gian dành cho các yếu tố hình ảnh, màu sắc và thiết kế có thể làm sản phẩm trở nên hấp dẫn.
Đề xuất nâng lên 85% cũng giúp Việt Nam tiến gần hơn với các chuẩn mực kiểm soát thuốc lá tiên tiến đang được áp dụng tại nhiều quốc gia.
Cảnh báo lớn hơn có thể thúc đẩy ý định bỏ thuốc
Việc tăng diện tích cảnh báo không chỉ nhằm làm cho bao thuốc "xấu hơn", mà hướng đến mục tiêu quan trọng hơn là thay đổi nhận thức và hành vi.
Theo WHO, nhiều quốc gia đã áp dụng cảnh báo thuốc lá chiếm phần lớn diện tích bao bì.
WHO cho biết các cảnh báo bằng hình ảnh, đặc biệt những hình ảnh trực quan về hậu quả sức khỏe, có hiệu quả đáng kể trong việc truyền tải thông tin về tác hại của thuốc lá. Những cảnh báo này giúp người sử dụng dễ nhận biết, ghi nhớ và suy nghĩ về nguy cơ sức khỏe.
Kinh nghiệm từ Ấn Độ cũng cho thấy vai trò của cảnh báo trên bao bì trong việc thúc đẩy suy nghĩ về cai thuốc. Theo WHO, trong một khảo sát người trưởng thành, 71% người hút thuốc lá điếu cho biết họ nhận thấy cảnh báo sức khỏe trên bao bì và 38% cho biết cảnh báo khiến họ nghĩ đến việc bỏ thuốc.
Như vậy, bao bì thuốc lá có thể trở thành một "kênh truyền thông sức khỏe" có tần suất tiếp xúc rất cao. Mỗi lần người hút nhìn thấy cảnh báo cũng là một lần họ được nhắc lại về những nguy cơ mà thuốc lá gây ra.
Điều này càng có ý nghĩa khi nhiều người có thể đã hình thành thói quen hút thuốc trong thời gian dài và không phải lúc nào cũng chủ động tìm kiếm thông tin về tác hại của thuốc lá.
Một lý do khác để tăng cường cảnh báo trên bao bì là tác hại của thuốc lá không dừng lại ở người trực tiếp sử dụng.
Số liệu STEPS 2021 cho thấy 37,3% người từ 15 tuổi trở lên được khảo sát cho biết từng phơi nhiễm với khói thuốc tại nhà trong 30 ngày trước điều tra. Tỷ lệ này ở nam giới là 37,4% và nữ giới 37,1%.
Khói thuốc thụ động có thể ảnh hưởng đến những người không hút thuốc, trong đó có trẻ em và phụ nữ. Vì vậy, việc giảm sử dụng thuốc lá không chỉ mang lại lợi ích cho người hút mà còn góp phần tạo môi trường sống an toàn hơn cho gia đình và cộng đồng.
