Phải tăng cường giám sát, bảo vệ trẻ em trên không gian mạng
Trong dự thảo sửa đổi Nghị định 147/2024 về quản lý sử dụng Internet có đề xuất cấm trẻ dưới 16 tuổi bình luận, chia sẻ trên mạng xã hội.
TS.LS Đặng Văn Cường, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam cho rằng, việc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đề xuất sửa đổi Nghị định 147/2024/NĐ-CP theo hướng tăng cường các biện pháp quản lý trẻ em trên môi trường mạng là một động thái rất đáng quan tâm. Đây là vấn đề không chỉ của Việt Nam mà đã trở thành mối quan tâm chung của nhiều quốc gia trên thế giới khi trẻ em ngày càng dành nhiều thời gian trên không gian mạng và phải đối mặt với nhiều nguy cơ mới.
Cần có cơ chế bảo vệ trẻ em trên không gian mạng. Ảnh minh họa: Chat FPT
"Theo tôi, việc tăng cường quản lý trẻ em trên không gian mạng là hết sức cần thiết, phù hợp với chủ trương của Đảng, Nhà nước về bảo vệ trẻ em, phù hợp với Công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em, Luật Trẻ em năm 2016, Luật An ninh mạng, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân cũng như xu hướng lập pháp của nhiều quốc gia trên thế giới. Không gian mạng mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng tiềm ẩn rất nhiều rủi ro đối với trẻ em", TS.LS Đặng Văn Cường chia sẻ.
Internet và mạng xã hội mang lại nhiều lợi ích trong học tập, tiếp cận tri thức, giao lưu và phát triển kỹ năng số. Tuy nhiên, nếu không được kiểm soát, đây cũng là môi trường chứa đựng rất nhiều nguy cơ đối với trẻ em.
Ông Cường cho biết, thực tiễn cho thấy, nhiều trẻ em sử dụng mạng xã hội trong thời gian quá dài dẫn đến nghiện internet, giảm khả năng học tập, giảm giao tiếp trực tiếp với gia đình và xã hội, ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất và tinh thần.
Đặc biệt, trẻ em là nhóm dễ bị tổn thương trước các hành vi: Bắt nạt, xúc phạm trên không gian mạng; Lừa đảo, dụ dỗ kết bạn, chiếm đoạt tài sản; Xâm hại tình dục qua mạng (quấy rối tình dục, dụ dỗ quan hệ tình dục, sử dụng trẻ em vào mục đích khiêu dâm…); Mua bán người, dụ dỗ bỏ nhà đi; Tiếp cận các nội dung bạo lực, khiêu dâm, mê tín, kích động thù hận; Bị thao túng nhận thức bởi các thông tin sai sự thật, thông tin độc hại; Bị lợi dụng để tham gia các hành vi vi phạm pháp luật hoặc trở thành nạn nhân của tội phạm công nghệ cao.
"Ở lứa tuổi chưa phát triển đầy đủ về nhận thức, kỹ năng sống và khả năng tự bảo vệ mình, trẻ em rất dễ bị tác động tiêu cực đến nhân cách, tâm lý và hành vi nếu thường xuyên tiếp xúc với các nội dung không phù hợp. Bởi vậy, việc kiểm soát nội dung, thời gian sử dụng và các hoạt động tương tác của trẻ trên mạng xã hội là yêu cầu khách quan trong bối cảnh hiện nay", LS Đặng Văn Cường nhận định.
TS.LS Đặng Văn Cường cho biết, hiện nay, rất nhiều quốc gia đã ban hành các quy định nhằm bảo vệ trẻ em trên không gian mạng, mặc dù cách tiếp cận có thể khác nhau.
Tại châu Âu, Đạo luật Dịch vụ số (Digital Services Act - DSA) của Liên minh châu Âu yêu cầu các nền tảng số phải đánh giá rủi ro đối với trẻ em, thiết lập mức bảo vệ quyền riêng tư cao nhất cho người chưa thành niên, hạn chế quảng cáo hướng mục tiêu đối với trẻ em và tăng cường cơ chế gỡ bỏ nội dung độc hại.
Tại Vương quốc Anh, Đạo luật An toàn trực tuyến (Online Safety Act) yêu cầu các nền tảng phải thực hiện đánh giá rủi ro, áp dụng biện pháp xác minh độ tuổi, ngăn chặn trẻ em tiếp cận các nội dung có hại và chịu trách nhiệm nếu không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bảo vệ trẻ em.
Tại Hoa Kỳ, nhiều bang đã ban hành các đạo luật yêu cầu phải có sự đồng ý của cha mẹ đối với tài khoản của trẻ vị thành niên; đồng thời tăng cường nghĩa vụ của doanh nghiệp công nghệ trong việc thiết kế các tính năng an toàn, hạn chế thu thập dữ liệu và bảo vệ quyền riêng tư của trẻ.
Tại Australia, Chính phủ đã tăng cường các biện pháp xác minh độ tuổi, kiểm soát nội dung độc hại, xử lý nghiêm hành vi bắt nạt trên mạng và yêu cầu các nền tảng phối hợp chặt chẽ với cơ quan quản lý.
Tại Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore, pháp luật cũng đều chú trọng trách nhiệm của gia đình, nhà trường và doanh nghiệp công nghệ trong việc kiểm soát trẻ em sử dụng internet, đồng thời đẩy mạnh giáo dục kỹ năng số và kỹ năng an toàn trên môi trường mạng.
Điều này cho thấy, bảo vệ trẻ em trên không gian mạng đã trở thành xu hướng lập pháp toàn cầu. Tuy nhiên, mỗi quốc gia lựa chọn mô hình quản lý khác nhau, phụ thuộc vào điều kiện kinh tế, xã hội, văn hóa và mức độ phát triển của hạ tầng công nghệ.
Nghiên cứu kỹ về tính khả thi
TS.LS Đặng Văn Cường nhận định, đề xuất không cho trẻ dưới 16 tuổi đăng bài, bình luận, chia sẻ hay bày tỏ cảm xúc trên mạng xã hội xuất phát từ mục tiêu bảo vệ trẻ em, đây là mục tiêu chính đáng. Tuy nhiên, trong quá trình xây dựng chính sách cũng cần đánh giá đầy đủ tác động và tính khả thi của quy định.
Nếu quy định quá cứng nhắc, có thể phát sinh tình trạng trẻ khai báo sai độ tuổi, sử dụng tài khoản của người khác hoặc chuyển sang các nền tảng khó kiểm soát hơn. Khi đó, các cơ chế bảo vệ dành cho trẻ em lại không còn được áp dụng.
TS.LS Đặng Văn Cường, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam.
Do đó, cùng với việc nghiên cứu các biện pháp hạn chế tương tác, cần kết hợp các giải pháp kỹ thuật, giáo dục, giám sát và phân loại nội dung theo độ tuổi để đạt hiệu quả cao nhất.
Muốn bảo vệ trẻ em hiệu quả phải phân định rõ trách nhiệm của từng chủ thể. Việc bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng không thể chỉ giao cho một cơ quan hoặc một doanh nghiệp mà phải là trách nhiệm chung của toàn xã hội.
Đối với Nhà nước, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, ban hành các tiêu chuẩn kỹ thuật về bảo vệ trẻ em trên môi trường số; tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các nền tảng không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bảo vệ trẻ em; đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến kỹ năng số và xây dựng hệ thống cảnh báo sớm đối với các nguy cơ xâm hại trẻ em.
Đối với các doanh nghiệp cung cấp nền tảng số, đặc biệt là các doanh nghiệp xuyên biên giới, cần thực hiện nghiêm các nghĩa vụ pháp lý tại Việt Nam, xây dựng hệ thống xác minh độ tuổi, thiết lập mặc định mức bảo vệ quyền riêng tư cao nhất đối với tài khoản trẻ em; ứng dụng trí tuệ nhân tạo để phát hiện nội dung độc hại, hành vi lừa đảo, xâm hại trẻ em; thiết lập cơ chế tiếp nhận, xử lý phản ánh nhanh chóng và phối hợp hiệu quả với cơ quan chức năng khi phát hiện hành vi vi phạm.
Đối với gia đình, đây vẫn là chủ thể quan trọng nhất. Cha mẹ không thể phó mặc việc quản lý con cho công nghệ hay cơ quan quản lý nhà nước mà phải trực tiếp hướng dẫn, giám sát thời gian sử dụng internet, định hướng nội dung, giáo dục kỹ năng tự bảo vệ, thường xuyên trao đổi với con về những rủi ro trên môi trường mạng.
Đối với nhà trường, cần tăng cường giáo dục kỹ năng số, kỹ năng nhận diện thông tin xấu độc, phòng chống bắt nạt trực tuyến, phòng chống xâm hại trẻ em trên môi trường mạng, đưa nội dung an toàn số trở thành một phần trong chương trình giáo dục phù hợp với từng cấp học.
Thiếu quản lý, nguy cơ đối với trẻ em sẽ ngày càng lớn
TS.LS Đặng Văn Cường nhận định, trong bối cảnh công nghệ AI phát triển rất nhanh, các hình thức lừa đảo, giả mạo, deepfake, thao túng tâm lý, dụ dỗ trẻ em qua mạng ngày càng tinh vi. Nếu không có cơ chế quản lý hiệu quả, trẻ em có thể: Trở thành nạn nhân của tội phạm công nghệ cao; Bị lôi kéo vào các hành vi vi phạm pháp luật; Bị xâm hại tình dục hoặc bóc lột trên môi trường mạng; Tiếp cận các nội dung cực đoan, phản cảm, kích động bạo lực; Hình thành lối sống lệch chuẩn, lệ thuộc mạng xã hội; Bị ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển nhân cách, sức khỏe tâm thần và kết quả học tập. Những hậu quả này không chỉ tác động đến từng cá nhân mà còn ảnh hưởng lâu dài đến chất lượng nguồn nhân lực và sự phát triển bền vững của xã hội.
Theo TS.LS Đặng Văn Cường, để bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng một cách hiệu quả, cần thực hiện đồng bộ nhiều nhóm giải pháp.
Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng rõ trách nhiệm của từng chủ thể, đồng thời bảo đảm cân bằng giữa quyền tiếp cận thông tin của trẻ em với yêu cầu bảo vệ trẻ em.
Thứ hai, tăng cường giải pháp công nghệ như xác minh độ tuổi, phân loại nội dung theo độ tuổi, kiểm soát thời gian sử dụng, ứng dụng AI để phát hiện nội dung độc hại, cảnh báo sớm các nguy cơ xâm hại.
Thứ ba, xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp công nghệ, gia đình, nhà trường và các tổ chức xã hội trong việc chia sẻ thông tin, xử lý nhanh các vụ việc liên quan đến trẻ em.
Thứ tư, nâng cao nhận thức của phụ huynh và trẻ em thông qua giáo dục kỹ năng số, kỹ năng ứng xử trên không gian mạng, kỹ năng bảo vệ dữ liệu cá nhân và kỹ năng nhận diện các hành vi lừa đảo, xâm hại.
Thứ năm, tăng cường hợp tác quốc tế trong đấu tranh với các hành vi xâm hại trẻ em trên môi trường mạng, bởi phần lớn các nền tảng số hiện nay đều hoạt động xuyên biên giới.
