Tại phiên chất vấn tại Quốc hội mới đây, trả lời chất vấn của đại biểu Si Thị Mai Anh (Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai) và đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp) về việc kiểm soát trí tuệ nhân tạo (AI) trong giáo dục cũng như tình trạng học sinh dùng AI giải bài tập, Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân nhấn mạnh không nên quá lạm dụng AI trong học đường.
Dẫn thực tế nhiều nước phát triển đang hạn chế, thậm chí cấm học sinh sử dụng AI ở các cấp học thấp, Bộ trưởng Bộ KH&CN bày tỏ đồng tình với hướng tiếp cận này nhằm tránh tác động tiêu cực tới quá trình hình thành tư duy và nhân cách người học.
Cảnh báo thói quen "lười suy nghĩ" từ tiểu học đến giảng đường đại học
Trao đổi với PV Báo Sức khoẻ và Đời sống về đề xuất này, TS. Phạm Thị Kim Giang - giảng viên Khoa Sư phạm, Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, quan điểm của Bộ trưởng Bộ KH&CN hoàn toàn có cơ sở khoa học và sát với thực tiễn giáo dục hiện nay.
Theo TS. Phạm Thị Kim Giang, không thể phủ nhận những lợi ích rõ rệt của AI trong học tập như mở rộng khả năng tiếp cận tri thức đa phương tiện, hỗ trợ cá nhân hóa lộ trình học phân hóa, rèn luyện kỹ năng ngoại ngữ và tăng hứng thú trong các giờ học. Tuy nhiên, mặt trái của việc tiếp cận AI thiếu kiểm soát đang bộc lộ ngày càng rõ nét.
Phân tích năng lực nhận thức theo từng bậc học, nữ chuyên gia chỉ rõ ở cấp Tiểu học, tư duy phản biện và khả năng phân biệt đúng - sai của trẻ còn rất hạn chế. Khi các mô hình AI tạo sinh vẫn thường xuyên đưa ra dữ liệu thiếu chính xác hoặc thông tin ảo, học sinh nhỏ tuổi chưa có nền tảng kiến thức để đối chiếu nên rất dễ mặc định thông tin máy đưa ra là chân lý, dẫn tới tiếp nhận kiến thức sai lệch ngay từ gốc.
Việc ứng dụng AI trong học tập cần được định hướng và kiểm soát phù hợp để tránh nguy cơ phụ thuộc công nghệ. Ảnh minh họa
Bước sang bậc THCS, dù đã bắt đầu hình thành tư duy phân tích, các em lại chưa đủ bản lĩnh và sự độc lập để tự tìm tòi. Trước một công cụ có thể giải bài tập chỉ trong vài giây, tâm lý chung của học sinh là ỷ lại, chưa kịp động não đã vội gõ câu hỏi vào AI, biến công nghệ thành "người làm bài hộ" tương tự như lạm dụng sách giải. Hệ quả là các kỹ năng nền tảng như viết, diễn đạt, tính toán cơ bản bị suy giảm nghiêm trọng; đồng thời trẻ dễ đối mặt với nguy cơ lộ lọt dữ liệu cá nhân và thu hẹp tương tác xã hội thực tế.
Đáng chú ý, từ thực tiễn giảng dạy ở các bậc học cao hơn, TS. Phạm Thị Kim Giang nhấn mạnh việc kiểm soát và hạn chế lạm dụng AI không chỉ cần thiết với học sinh tiểu học, THCS mà nên áp dụng xuyên suốt cả ở bậc THPT và đại học.
"Thực tế cho thấy ngay cả học sinh THPT và sinh viên đại học, nếu quá dựa dẫm vào AI trong làm bài tập, viết tiểu luận hay nghiên cứu cũng rất dễ rơi vào trạng thái lười suy nghĩ, thui chột khả năng sáng tạo và đánh mất tư duy phản biện. Khi người học quen với việc nhận câu trả lời có sẵn thay vì tự đặt câu hỏi, tự phân tích và phản biện vấn đề, chất lượng đào tạo nguồn nhân lực sẽ bị ảnh hưởng trực tiếp", TS. Phạm Thị Kim Giang phân tích.
Không cấm cực đoan nhưng phải đặt trong khuôn khổ kiểm soát chặt chẽ
Dù tán thành việc cần hạn chế, TS. Phạm Thị Kim Giang nhìn nhận một thực tế là khó có thể ngăn cấm tuyệt đối người học tiếp cận AI, bởi ngoài trường học, học sinh và sinh viên vẫn có thể sử dụng qua các thiết bị cá nhân kết nối internet tại nhà. Do đó, giải pháp căn cơ là xác định ranh giới sử dụng rõ ràng theo tính chất môn học và cấp học, đặt trong sự giám sát chặt chẽ giữa nhà trường và gia đình.
Cụ thể, với các môn học hoặc nội dung thiên về rèn luyện kỹ năng thực hành, thí nghiệm, tư duy phân tích và giải quyết vấn đề độc lập, cần hạn chế tối đa hoặc không sử dụng AI để người học tự trải nghiệm và động não. Ngược lại, chỉ nên cân nhắc cho phép khai thác AI ở khâu tra cứu, tổng hợp tài liệu tham khảo sau khi người học đã tiếp cận các nguồn học liệu chính thống.
Để xây dựng môi trường sử dụng AI an toàn và lành mạnh trong giáo dục, TS. Phạm Thị Kim Giang đề xuất 4 nguyên tắc sau:
Thứ nhất, quán triệt nguyên tắc AI chỉ là công cụ hỗ trợ, tuyệt đối không thay thế tư duy con người. Học sinh, sinh viên bắt buộc phải tự suy nghĩ, lập dàn ý hoặc giải quyết vấn đề trước, sau đó mới dùng AI để đối chiếu, kiểm tra. Song song đó, giáo viên và giảng viên phải nâng cao năng lực số, đổi mới cách giao bài tập và kiểm tra đánh giá theo hướng buộc người học phải tư duy độc lập, không thể sao chép máy móc.
Thứ hai, bảo đảm tính minh bạch và liêm chính học thuật. Người học cần được yêu cầu ghi rõ phần nội dung có tham khảo hoặc sử dụng sự hỗ trợ của AI trong bài làm nhằm hình thành ý thức tôn trọng bản quyền và sự trung thực trong học tập.
Thứ ba, rèn luyện kỹ năng kiểm chứng thông tin và đặt câu lệnh chuẩn mực. Nhà trường cần hướng dẫn học sinh cách giới hạn nguồn dữ liệu khi truy vấn AI và luôn đối chiếu kết quả với sách giáo khoa, tài liệu khoa học đáng tin cậy.
Thứ tư, thiết lập hàng rào an toàn dữ liệu và giới hạn thời gian sử dụng. Đặc biệt với học sinh phổ thông, việc dùng AI chỉ được thực hiện khi có sự cho phép, định hướng của thầy cô và cha mẹ, đi kèm quy định nghiêm ngặt về bảo mật thông tin cá nhân để tránh các rủi ro lừa đảo, giả mạo trên không gian mạng như Bộ trưởng Bộ KH&CN đã cảnh báo tại nghị trường.
