Do đó, cần nghiên cứu bổ sung quy định cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá trong Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Trưng bày thuốc lá vẫn có thể tạo hiệu ứng quảng bá
Một trong những khoảng trống cần được nghiên cứu khắc phục trong quá trình sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (Luật PCTHTL) là việc kiểm soát hoạt động trưng bày sản phẩm thuốc lá tại các điểm bán.
Hiện nay, Luật Quảng cáo và Luật PCTHTL đã quy định thuốc lá là sản phẩm bị cấm quảng cáo. Đây là một trong những biện pháp quan trọng nhằm hạn chế sự tiếp cận của người dân với các thông tin, hình ảnh có tính chất quảng bá sản phẩm thuốc lá.
Cùng với đó, Công ước Khung của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) về kiểm soát thuốc lá cũng yêu cầu các quốc gia thành viên thực hiện các biện pháp cấm toàn diện quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá.
Tuy nhiên, trong thực tế, sản phẩm thuốc lá vẫn có thể được đặt ở những vị trí dễ nhìn thấy tại các cửa hàng, quầy hàng hoặc điểm bán. Cách thức bố trí sản phẩm, kệ trưng bày, ánh sáng, màu sắc cũng như các vật dụng hỗ trợ tại điểm bán có thể tạo ra hiệu ứng thu hút sự chú ý của người tiêu dùng.
Theo đó, dù không sử dụng hình thức quảng cáo trực tiếp, việc trưng bày sản phẩm vẫn có thể tạo tác động quảng bá, góp phần duy trì sự hiện diện và khả năng nhận biết của thương hiệu thuốc lá trong môi trường tiêu dùng.
Đây cũng là lý do việc kiểm soát trưng bày sản phẩm tại điểm bán ngày càng được nhiều quốc gia quan tâm như một bộ phận trong chính sách kiểm soát quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá.
Sử dụng thuốc lá, hút thuốc lá thụ động gây ra nhiểu hệ luỵ nghiêm trọng đến sức khoẻ. Ảnh: Tư liệu
59 quốc gia đã cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, biện pháp cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán đang được áp dụng ngày càng rộng rãi.
Tính đến cuối năm 2024, 59 quốc gia trên thế giới đã ban hành quy định cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán. Đây được xem là một trong những giải pháp nhằm giảm sự hiện diện của sản phẩm thuốc lá trong môi trường công cộng và hạn chế tác động quảng bá đến người tiêu dùng.
Tại khu vực ASEAN, một số quốc gia như Thái Lan, Brunei, Singapore, Lào và Malaysia đã áp dụng quy định cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán.
Việc nhiều quốc gia lựa chọn chính sách này cho thấy kiểm soát thuốc lá không chỉ dừng lại ở việc cấm quảng cáo theo hình thức truyền thống, mà cần tiếp tục kiểm soát những phương thức quảng bá gián tiếp có thể phát sinh trong quá trình sản phẩm được đưa ra thị trường.
Trong đó, điểm bán là một môi trường có khả năng tiếp cận trực tiếp với người tiêu dùng. Việc hạn chế sự hiện diện của sản phẩm thuốc lá tại đây có thể góp phần giảm mức độ tiếp xúc thường xuyên của người dân với hình ảnh, bao bì và thương hiệu thuốc lá.
Hạn chế tác động đến trẻ em, thanh thiếu niên
Một trong những nhóm được hưởng lợi rõ rệt từ việc cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán là trẻ em và thanh thiếu niên.
Đây là nhóm tuổi dễ bị tác động bởi hình ảnh, màu sắc, thiết kế bao bì và sự hiện diện của các sản phẩm trong môi trường xung quanh. Việc sản phẩm thuốc lá được đặt ở những vị trí dễ quan sát có thể khiến thuốc lá trở nên quen thuộc hơn trong nhận thức của trẻ em, thanh thiếu niên.
Khi việc trưng bày được hạn chế, sản phẩm thuốc lá sẽ giảm sự hiện diện công khai tại những địa điểm mà trẻ em thường xuyên tiếp xúc. Qua đó, góp phần giảm khả năng hình thành nhận thức tích cực hoặc sự tò mò đối với thuốc lá.
Đặc biệt, trong bối cảnh công tác phòng, chống tác hại thuốc lá ngày càng hướng mạnh vào việc ngăn ngừa người trẻ bắt đầu sử dụng thuốc lá và nicotine, kiểm soát môi trường tiếp xúc với sản phẩm thuốc lá là một giải pháp có ý nghĩa.
Không chỉ trẻ em và thanh thiếu niên, việc cấm trưng bày còn có thể hỗ trợ những người đang sử dụng thuốc lá trong quá trình cai nghiện.
Đối với người đang cố gắng từ bỏ thuốc lá, việc thường xuyên nhìn thấy sản phẩm, bao bì hoặc thương hiệu thuốc lá tại các điểm bán có thể trở thành một yếu tố gợi nhớ và kích thích nhu cầu sử dụng. Khi sản phẩm không còn được trưng bày công khai, mức độ tiếp xúc với những tác nhân gợi nhớ này cũng được hạn chế.
Từ những căn cứ trên, trong quá trình sửa đổi Luật PCTHTL, cần nghiên cứu bổ sung quy định cấm mọi hình thức trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán.
Truyền thông về phòng chống tác hại của thuốc lá trong trường học. Ảnh: Thái Bình
Quy định này cần được xây dựng theo hướng rõ ràng, thống nhất với các quy định hiện hành về cấm quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá, đồng thời phù hợp với các cam kết quốc tế của Việt Nam về kiểm soát thuốc lá.
Kiểm soát trưng bày tại điểm bán không phải là giải pháp duy nhất để giảm sử dụng thuốc lá, nhưng là một mắt xích quan trọng trong chiến lược kiểm soát toàn diện.
Khi quảng cáo thuốc lá đã bị cấm, việc tiếp tục để sản phẩm được trưng bày nổi bật tại các điểm bán có thể tạo ra khoảng trống trong chính sách kiểm soát quảng bá. Do đó, việc nghiên cứu cấm trưng bày sẽ giúp tăng tính đồng bộ của hệ thống pháp luật, hạn chế các hình thức quảng bá gián tiếp và giảm sự hiện diện của thuốc lá trong đời sống hàng ngày.
Với 59 quốc gia đã áp dụng trên thế giới và một số nước ASEAN đã triển khai, kinh nghiệm quốc tế cho thấy đây là chính sách có thể nghiên cứu để phù hợp với điều kiện Việt Nam. Việc bổ sung quy định cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán vì vậy có thể trở thành một nội dung quan trọng trong lần sửa đổi Luật PCTHTL này, góp phần bảo vệ trẻ em, hỗ trợ cai nghiện và tiếp tục giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá trong cộng đồng.
