Dậy thì là giai đoạn cơ thể chuyển từ thời thơ ấu sang trưởng thành, đi kèm những thay đổi về thể chất và hormone. Thời điểm bắt đầu quá trình này khác nhau ở mỗi trẻ, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, trong đó có di truyền.
1. Dậy thì sớm có liên quan đến di truyền không?
Các nghiên cứu cho thấy yếu tố di truyền góp phần đáng kể vào thời điểm bắt đầu dậy thì. Trẻ có thể thừa hưởng những đặc điểm gene từ cha mẹ khiến quá trình trưởng thành sinh dục khởi động sớm hơn.
Một tổng quan đăng trên tạp chí Clinical and Experimental Pediatrics năm 2022 ghi nhận tuổi có kinh nguyệt lần đầu của người mẹ có liên quan đến thời điểm dậy thì của con. Các nghiên cứu trên cặp song sinh cũng cho thấy thời điểm dậy thì ở song sinh cùng trứng thường tương đồng hơn so với song sinh khác trứng.
Một số trường hợp dậy thì sớm trung ương xuất hiện ở nhiều thành viên trong cùng gia đình. Đây là tình trạng hệ thống hormone sinh sản được kích hoạt sớm, khiến các dấu hiệu dậy thì xuất hiện trước tuổi thông thường. Tuy nhiên, cha mẹ từng dậy thì sớm không đồng nghĩa con chắc chắn gặp tình trạng tương tự.
2. Những gene nào liên quan đến dậy thì sớm?

Các nghiên cứu cho thấy yếu tố di truyền góp phần đáng kể vào thời điểm bắt đầu dậy thì. Ảnh minh họa
Một số gene tham gia điều hòa thời điểm khởi phát dậy thì. Khi các gene này có biến đổi gây bệnh, quá trình kiểm soát hormone sinh sản có thể bị ảnh hưởng.
Đáng chú ý là gene MKRN3, có vai trò kìm hãm quá trình khởi phát dậy thì. Đột biến làm suy giảm chức năng gene này có thể khiến trẻ dậy thì sớm. Do MKRN3 chủ yếu hoạt động từ bản sao gene di truyền của cha, đột biến gây bệnh thường biểu hiện khi được truyền từ cha sang con.
Ngoài ra, đột biến hiếm gặp ở gene DLK1 hoặc những biến đổi làm tăng hoạt động của gene KISS1 và gene mã hóa thụ thể KISS1R cũng có thể thúc đẩy quá trình dậy thì diễn ra sớm. Đây là những nguyên nhân di truyền hiếm gặp, không phải nguyên nhân phổ biến ở phần lớn trẻ dậy thì sớm.
3. Ngoài di truyền, yếu tố nào ảnh hưởng đến thời điểm dậy thì?
Thừa cân, béo phì có liên quan đến thời điểm dậy thì sớm hơn, đặc biệt ở bé gái. Lượng mỡ cơ thể tăng có thể tác động đến các tín hiệu chuyển hóa và hormone tham gia điều hòa quá trình trưởng thành sinh dục. Tuy nhiên, không phải mọi trẻ thừa cân, béo phì đều dậy thì sớm.
Dinh dưỡng và tốc độ tăng trưởng trong những năm đầu đời cũng có liên quan đến thời điểm dậy thì. Tình trạng tăng cân quá nhanh cần được chú ý nhưng không nên quy kết một loại thực phẩm hay chế độ ăn cụ thể là nguyên nhân trực tiếp gây dậy thì sớm.
Một số hóa chất trong môi trường sống như bisphenol A (BPA) và phthalate đang được nghiên cứu vì khả năng tác động đến hệ nội tiết. Tuy nhiên, bằng chứng hiện nay chưa đủ để khẳng định việc tiếp xúc với các chất này trực tiếp gây dậy thì sớm ở trẻ.
4. Dấu hiệu cảnh báo trẻ có thể dậy thì sớm
Dậy thì sớm trung ương thường được xác định khi các dấu hiệu phát triển sinh dục xuất hiện trước 8 tuổi ở bé gái và trước 9 tuổi ở bé trai:
- Ở bé gái, dấu hiệu đầu tiên thường là tuyến vú bắt đầu phát triển.
- Ở bé trai, dấu hiệu sớm đáng tin cậy là tinh hoàn to lên, sau đó có thể xuất hiện phát triển dương vật, tăng khối cơ và thay đổi giọng nói.
Lông mu, lông nách, mùi cơ thể hoặc mụn trứng cá xuất hiện sớm chưa đủ để kết luận trẻ dậy thì sớm trung ương. Những biểu hiện này đôi khi chỉ liên quan đến hoạt động của tuyến thượng thận.
Dậy thì sớm tiến triển nhanh có thể khiến xương trưởng thành sớm, các đầu xương đóng sớm và làm giảm tiềm năng chiều cao khi trưởng thành. Những thay đổi cơ thể trước tuổi cũng có thể khiến trẻ bối rối, tự ti hoặc chịu áp lực tâm lý.
5. Trẻ có tiền sử gia đình dậy thì sớm cần làm gì?
Nếu cha mẹ hoặc người thân từng dậy thì sớm, gia đình nên theo dõi chiều cao, tốc độ tăng trưởng và các dấu hiệu phát triển sinh dục của trẻ. Không nên quá lo lắng hoặc tự ý làm xét nghiệm gene khi chưa có chỉ định.
Khi trẻ xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ, cha mẹ nên đưa trẻ đến khám chuyên khoa nội tiết nhi. Bác sĩ sẽ đánh giá lâm sàng và cân nhắc xét nghiệm hormone, chụp X-quang tuổi xương hoặc các thăm dò khác tùy trường hợp.
Theo hướng dẫn của Hiệp hội Nội tiết Hoa Kỳ năm 2026, xét nghiệm gene không được khuyến nghị thường quy cho tất cả trẻ dậy thì sớm trung ương. Với trường hợp có nhiều thành viên trong gia đình mắc tình trạng này, bác sĩ có thể cân nhắc xét nghiệm các gene liên quan như MKRN3 hoặc DLK1 sau khi trao đổi với phụ huynh.
Với bé gái 7 - 8 tuổi mới phát triển tuyến vú ở giai đoạn đầu, chưa có dấu hiệu tiến triển nhanh, bác sĩ có thể theo dõi qua thăm khám định kỳ mỗi 4 - 6 tháng thay vì lập tức chỉ định xét nghiệm chuyên sâu. Nếu trẻ có biểu hiện tiến triển nhanh hoặc tăng chiều cao đột ngột, cần được đánh giá sớm hơn.
Dậy thì sớm có thể liên quan đến di truyền nhưng không phải yếu tố duy nhất quyết định thời điểm trưởng thành sinh dục. Theo dõi sự phát triển và thăm khám đúng thời điểm giúp xác định nguyên nhân, có hướng xử trí phù hợp để bảo vệ chiều cao và sức khỏe lâu dài của trẻ.

