1. Đặc điểm của dây ký ninh và lợi ích với sức khỏe
Dây ký ninh là một vị thuốc quen thuộc trong Đông y và dân gian. Tên gọi "ký ninh" của cây bắt nguồn từ việc nó có vị rất đắng giống như hoạt chất quinine. Trong các tài liệu Đông y, ký ninh thường được mô tả với tên gọi ba diệp thanh ngưu đởm. Ký ninh có vị rất đắng, tính rất lạnh, có độc nhẹ, đi vào các kinh can, vị, đại trường; có tác dụng thanh nhiệt tả hỏa, giải độc tiêu thũng, khư phong trừ thấp, kiện vị tiêu thực.
Trong lâm sàng Đông y, ký ninh thường được ứng dụng trong điều trị các chứng sốt rét (ngược tật), lỵ do thấp nhiệt ở trường vị, phong thấp nhiệt gây sưng, nóng, đỏ, đau các khớp. Ngoài ra, dây ký ninh còn được dùng dưới dạng cây tươi giã nát đắp lên da giúp điều trị các chứng ung độc, lở ngứa…
day-ky-ninh-2Dây ký ninh có vị rất đắng, tính rất lạnh nhưng giúp điều trị nhiều vấn đề sức khỏe khác nhau.
Các nghiên cứu khoa học hiện đại cũng tìm thấy nhiều nhóm hoạt chất có tác dụng sinh học có trong dây ký ninh:
Nhóm diterpenoid và diterpene glycoside: Là nhóm hoạt chất góp phần tạo vị đắng và được xem là nhóm chính liên quan đến tác dụng hạ đường huyết.
Các alkaloid: Có tác dụng kháng khuẩn, chống viêm.
Nhóm flavonoid và acid phenolic: Có tác dụng chống oxy hóa, bảo vệ gan.
Ngoài ra, trong dây ký ninh còn chứa lượng vitamin C tự nhiên đáng kể, cùng các khoáng chất cần thiết cho cơ thể canxi, kali, magie, phốt pho, silic… Nhiều nghiên cứu thực nghiệm hiện đại cũng công nhận các nhóm tác dụng của ký ninh như hạ đường huyết và giảm nguy cơ mắc đái tháo đường; kháng viêm, hạ axit uric, trị gout; kháng ký sinh trùng sốt rét, hạ sốt; chống oxy hóa, điều hòa miễn dịch và tác dụng kháng khuẩn, kháng nấm, bảo vệ tim mạch.
2. Cách chế biến dây ký ninh theo Đông y
- Cách bào chế dây ký ninh chích nước gừng: Nước cốt gừng có tính ấm, vị cay để chế biến nhằm giảm bớt tính đại hàn, hạn chế tác dụng phụ gây cồn cào ruột, buồn nôn và giảm nguy cơ tổn thương tỳ vị khi uống:
- Chọn những đoạn thân già, cắt bỏ lá và các tua cuốn, rửa sạch đất cát, tạp chất bám vào các nốt sần xù xì bên ngoài vỏ.
- Thái thân cây thành các khúc ngắn khoảng 2 - 3 cm, hoặc thái lát mỏng khoảng 2 - 3 mm khi cây còn giữ độ ẩm để dễ cắt. Nếu thân cây đã hơi khô và cứng, tiến hành ngâm nước trong vài giờ hoặc ủ kín qua đêm cho thân cây mềm ra, sau đó mới tiến hành thái phiến.
- Phơi trong bóng râm hoặc sấy nhẹ ở nhiệt độ thấp (50 - 60°C) cho đến khi khô hoàn toàn.
- Giã gừng tươi lấy nước cốt, tẩm đều nước gừng vào các phiến ký ninh khô, ủ khoảng 30 phút cho ngấm hết. Sau đó cho vào chảo sao nhỏ lửa đến khi bề mặt phiến thuốc chuyển màu hơi vàng và có mùi thơm của gừng.
- Ngoài ra, dây ký ninh còn có thể dùng dưới dạng sao vàng hạ thổ, bào chế thành dạng cao hoặc rượu thuốc… tùy mục đích sử dụng.
3. Một số lưu ý khi sử dụng dây ký ninh
Mặc dù dây ký ninh có nhiều tác dụng tốt trong việc hạ đường huyết, giảm acid uric và kháng viêm, nhưng việc sử dụng vị thuốc này đòi hỏi sự cẩn trọng rất cao. Để việc sử dụng dây ký ninh thực sự tốt cho sức khỏe mà không mang lại tác dụng phụ, cần lưu ý:
Không dùng kéo dài: Tuyệt đối không dùng cây ký ninh làm trà uống thay nước hàng ngày hoặc dùng liên tục quá 2 tuần; nên dùng theo từng liệu trình ngắn (5 - 7 ngày), sau đó nghỉ từ 1 - 2 tuần trước khi bắt đầu liệu trình mới. Mỗi ngày chỉ nên dùng từ 3 - 8g dây khô dạng thuốc sắc hoặc 10 - 15g dây tươi, nên uống sau khi ăn no 30 phút.
Dây ký ninh dùng làm trà không nên uống hàng ngày thay nước lọc.
Trường hợp không nên dùng: Tuyệt đối không dùng dây ký ninh cho phụ nữ mang thai và đang cho con bú, trẻ dưới 5 tuổi. Bên cạnh đó, người bị viêm gan cấp và mạn tính, xơ gan, men gan cao hoặc suy thận tuyệt đối không dùng đường uống. Thận trọng khi dùng cho người thể trạng tỳ vị hư hàn có các biểu hiện sắc mặt nhợt nhạt, hay sợ lạnh, chân tay lạnh, bụng thường xuyên đầy trướng, đại tiện lỏng loãng hoặc phân nát...
Tương tác thuốc: Không tự ý dùng chung với các loại thuốc các tác dụng hạ đường huyết khác. Tránh dùng nhầm cây ký ninh với cây Cinchona, cây đau xương trong quá trình sử dụng.
Lưu ý phản ứng bất thường của cơ thể: Trong quá trình sử dụng cây ký kinh nếu thấy các dấu hiệu mệt mỏi không rõ nguyên nhân, chán ăn, sợ mỡ, vùng hạ sườn phải có cảm giác đau tức, đầy ách, nước tiểu chuyển màu vàng sậm, củng mạc mắt hoặc da có dấu hiệu vàng nhẹ cần ngừng thuốc ngay và kiểm tra y tế để được hỗ trợ kịp thời.
