Ngày 14/8/2000, Nghị quyết số 12/2000/NQ-CP của Chính phủ về chính sách quốc gia phòng chống tác hại của thuốc lá (PCTHTL) ban hành với mục tiêu giảm nhu cầu sử dụng, tiến tới kiểm soát và giảm mức cung cấp các sản phẩm thuốc lá, nhằm giảm tỷ lệ mắc và chết do các bệnh liên quan đến thuốc lá. Sau 10 năm thực hiện Nghị quyết 12, hoạt động PCTHTL bước đầu đa thu được những kết quả đáng ghi nhận, nhiều mục tiêu đặt ra trong Nghị quyết đa đạt được. Tuy nhiên, trên thực tế, công tác PCTHTL vẫn còn gặp không ít khó khăn…
Nhận thức của cộng đồng về tác hại của thuốc lá gia tăng
Kết quả đáng ghi nhận đầu tiên của việc thực hiện Nghị quyết 12 phải kể đến là tỷ lệ sử dụng thuốc lá, thuốc lào có xu hướng giảm. Năm 2001 tỷ lệ nam sử dụng thuốc lá là 56,1% và năm 2010 là 47,4 %; tỷ lệ sử dụng thuốc lá trong nữ giới năm 2010 là 1,4% - đạt được mục tiêu đề ra là giảm tỷ lệ nữ giới hút thuốc xuống dưới 2%. Việc thực hiện môi trường không khói thuốc đã được cải thiện so với trước đây đặc biệt tại trường học, bệnh viện, cơ quan công sở và trên các phương tiên giao thông cộng cộng. Công tác thông tin, giáo dục và truyền thông được thực hiện đa dạng phong phú dưới nhiều hình thức và huy động được đông đảo người dân tham gia. Nhận thức của người dân trong cộng đồng về tác hại của thuốc lá rất cao với tỷ lệ 95,7% và 87% người dân biết về tác hại của thuốc lá thụ động.
Đã có quy định cấm quảng cáo và khuyến mại thuốc lá dưới mọi hình thức. Quy định cấm quảng cáo sản phẩm thuốc lá trên các phương tiện thông tin đại chúng được thực hiện tốt. Bên cạnh đó rất nhiều nghiên cứu phục vụ cho công tác xây dựng và đánh giá việc thực hiện chính sách về PCTHTL đã được tiến hành…
 Điều trị cho bệnh nhân tại Bệnh viện phổi TW. Ảnh: TM |
Kinh phí dành cho các hoạt động PCTHTL không ổn định
Hiện nay, khung pháp lý cho PCTHTL khá đầy đủ nhưng tản mát ở nhiều văn bản dưới luật, còn thiếu văn bản hướng dẫn cụ thể về kiểm tra giám sát và xử lý vi phạm trong công tác PCTHTL. Một vấn đề nữa là nguồn kinh phí dành cho các hoạt động PCTHTL hiện chủ yếu dựa vào nguồn tại trợ của các tổ chức phi chính phủ nước ngoài và WHO như: Chương trình hợp tác y tế Việt Nam – Thuỵ Điển, Tổ chức Rockerfeller, Liên minh PCTHTL Đông Nam Á, Tổ chức Atlantic Philanthropies, Trường ĐH Johns Hopkins… nên thường không mang tính ổn định, lâu dài. Tiếp đến, công tác hỗ trợ cai nghiện thuốc lá hiện mới dừng lại ở việc xây dựng mô hình thí điểm và xây dựng tài liệu hướng dẫn chứ chưa có điều kiện triển khai rộng. Ngoài ra, quy định cấm bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi vẫn chưa thực hiện được.
Công tác chống buôn lậu thuốc lá cũng gặp nhiều khó khăn do nước ta có đường biên giới dài, vì vậy với lực lượng chống buôn lậu mỏng như hiện nay rất khó triển khai có hiệu quả. Trong khi đó, việc bày bán các sản phẩm buôn lậu đang diễn ra phổ biến trên thị trường chưa được các lực lượng chức năng kiểm tra và xử phạt thường xuyên.
Do thực tế hiện nay, sản xuất thuốc lá vẫn là một trong những ngành có lợi nhuận cao và là nguồn thu cho ngân sách nhà nước, vì vậy, có một số luận điểm cho rằng, nếu kiểm soát thuốc lá thì sẽ làm giảmdoanh số tiêu thụ từ đó làm giảm nguồn thu cho ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, nếu tính toán đầy đủ thì những thiệt hại do việc sử dụng các sản phẩm thuốc lá gây ra lớn hơn rất nhiều. Các chiêu thức của ngành công nghiệp thuốc lá nhằm làm suy yếu các chính sách PCTHTL cũng rất tinh vi. Các công ty thuốc lá đa quốc gia tìm nhiều cách để lách luật và thực hiện các hoạt động nhằm làm suy yếu các chính sách PCTH thuốc lá. Ví dụ như các chiêu bài vận động làm chậm việc thực thi chính sách tăng thuế hay in cảnh báo sức khoẻ bằng hình ảnh.
Cần có chính sách đầu tư thích đáng cho hoạt động PCTHTL