Rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder - ASD) là một rối loạn phát triển thần kinh, ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp, tương tác xã hội và cách trẻ thể hiện hành vi, sở thích. Mức độ biểu hiện ở mỗi trẻ rất khác nhau.
Có trẻ gặp khó khăn rõ rệt trong giao tiếp và học tập, trong khi một số trẻ có ngôn ngữ phát triển tương đối tốt nhưng vẫn gặp khó khăn trong tương tác xã hội hoặc có các hành vi, sở thích hạn chế và lặp đi lặp lại.
Điều đáng lưu ý là các dấu hiệu của rối loạn phổ tự kỷ có thể xuất hiện từ những năm đầu đời. Tuy nhiên, nhiều phụ huynh dễ bỏ qua hoặc cho rằng trẻ chỉ nhút nhát, ít nói, "khó gần" hay phát triển chậm hơn bạn bè.
Do vậy, không phản ứng khi được gọi tên, ít giao tiếp bằng mắt, không biết chỉ tay để yêu cầu, chậm nói hoặc có những hành vi lặp đi lặp lại… là những dấu hiệu cha mẹ cần lưu ý ở trẻ nhỏ. Phát hiện sớm những biểu hiện bất thường về giao tiếp, tương tác xã hội và hành vi giúp trẻ được đánh giá, can thiệp và hỗ trợ phù hợp, từ đó có thêm cơ hội phát triển các kỹ năng và hòa nhập với cộng đồng.
1. Những dấu hiệu cảnh báo sớm
Một trong những biểu hiện cha mẹ cần chú ý là trẻ không hoặc ít phản ứng khi được gọi tên. Trẻ có thể dường như không nghe thấy lời gọi, không quay lại hoặc không tìm kiếm người đang giao tiếp với mình.
Trẻ cũng có thể ít giao tiếp bằng mắt, ít thể hiện sự quan tâm đến người khác hoặc không chủ động chia sẻ sự chú ý. Chẳng hạn, khi nhìn thấy một món đồ thú vị, trẻ không nhìn người lớn để cùng chia sẻ sự quan tâm hoặc không biết chỉ tay để yêu cầu, chỉ cho người khác một đồ vật hay sự việc mà trẻ thích.
Ở một số trẻ, khả năng ngôn ngữ phát triển chậm. Trẻ có thể không bập bẹ, không sử dụng cử chỉ giao tiếp hoặc chưa nói được từ đơn ở độ tuổi mà thông thường trẻ đã bắt đầu hình thành những kỹ năng này.
Tuy nhiên, không phải mọi trẻ chậm nói đều mắc rối loạn phổ tự kỷ. Một số trẻ có thể chậm phát triển ngôn ngữ đơn thuần hoặc gặp những vấn đề khác về thính giác, phát triển hoặc môi trường giao tiếp. Vì vậy, cần đánh giá toàn diện thay vì chỉ dựa vào một biểu hiện riêng lẻ.
Một số trẻ có thể chậm phát triển ngôn ngữ đơn thuần hoặc gặp những vấn đề khác về thính giác hoặc môi trường giao tiếp. Ảnh BSCC
Hành vi lặp lại, sở thích hạn chế
Bên cạnh khó khăn về giao tiếp và tương tác xã hội, trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ có thể có những hành vi hoặc sở thích lặp đi lặp lại.
Trẻ có thể lặp lại một động tác, thích sắp xếp đồ vật theo một trật tự nhất định, lặp lại lời người khác hoặc quá tập trung vào một sở thích cụ thể. Một số trẻ khó thích nghi khi thói quen sinh hoạt hoặc môi trường xung quanh thay đổi.
Những biểu hiện này có thể xuất hiện ở nhiều mức độ khác nhau. Do đó, cha mẹ không nên tự chẩn đoán trẻ chỉ dựa trên một hành vi riêng lẻ mà cần xem xét tổng thể sự phát triển của trẻ.
Những mốc phát triển cha mẹ cần lưu ý
Một số dấu hiệu thường được sử dụng để nhận diện nguy cơ phát triển bất thường ở trẻ gồm:
- Khoảng 12 tháng tuổi chưa bập bẹ hoặc chưa sử dụng các cử chỉ giao tiếp phù hợp.
- Khoảng 16 tháng tuổi chưa nói được từ đơn.
- Khoảng 24 tháng tuổi chưa sử dụng cụm từ có ý nghĩa.
- Có biểu hiện mất hoặc thoái lui những kỹ năng đã từng có.
- Ít hoặc không có hứng thú trong việc tương tác với người khác.
- Có các hành vi lặp đi lặp lại hoặc sở thích hạn chế, khó thay đổi.
Đây là những dấu hiệu cảnh báo để cha mẹ đưa trẻ đi đánh giá, không phải tiêu chuẩn dùng để tự chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ.
2. Phát hiện sớm giúp trẻ được hỗ trợ kịp thời
Khi nhận thấy trẻ có một hoặc nhiều dấu hiệu bất thường về giao tiếp, tương tác xã hội hoặc hành vi, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế hoặc đơn vị chuyên môn về nhi khoa, tâm lý, tâm thần hoặc phát triển trẻ em để được đánh giá phù hợp.
Việc đánh giá có thể bao gồm theo dõi sự phát triển, quan sát hành vi, khả năng giao tiếp, tương tác xã hội và các kỹ năng của trẻ. Trong một số trường hợp, trẻ có thể được đánh giá thêm về thính lực, ngôn ngữ hoặc các lĩnh vực phát triển khác.
Không có một yếu tố đơn lẻ nào quyết định khả năng tiến bộ của trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ. Việc hỗ trợ thường cần sự phối hợp giữa can thiệp phát triển, giáo dục, trị liệu ngôn ngữ, hỗ trợ tâm lý và chăm sóc tại gia đình, tùy nhu cầu của từng trẻ.
Gia đình là một phần quan trọng trong quá trình hỗ trợ trẻ
Cha mẹ là những người đồng hành với trẻ lâu dài nhất. Vì vậy, bên cạnh các buổi đánh giá và can thiệp với chuyên gia, trẻ cần một môi trường gia đình yêu thương, kiên nhẫn và nhất quán.
Cha mẹ nên tạo cơ hội để trẻ giao tiếp, chơi và tương tác phù hợp với khả năng; khuyến khích trẻ sử dụng lời nói, cử chỉ hoặc phương thức giao tiếp phù hợp; đồng thời ghi nhận những tiến bộ dù nhỏ của trẻ.
Mỗi trẻ có tốc độ phát triển, khả năng và thế mạnh riêng. Phát hiện sớm, đánh giá đúng và hỗ trợ phù hợp sẽ giúp trẻ có thêm cơ hội phát triển các kỹ năng cần thiết, nâng cao khả năng tự lập và hòa nhập. Quan trọng hơn, cha mẹ không nên tự trách mình hoặc mặc cảm khi con có những khác biệt về phát triển. Sự kiên nhẫn, thấu hiểu và đồng hành của gia đình chính là nền tảng quan trọng trong hành trình hỗ trợ trẻ.
