1. Tác dụng có hại có thể xuất hiện ngay cả khi dùng đúng chỉ định
Tác dụng có hại (tác dụng không mong muốn) có thể xảy ra ngay cả khi bạn uống thuốc đúng liều, đúng giờ và đúng hướng dẫn của bác sĩ. Nguyên nhân là do cơ chế hoạt động của thuốc có thể tác động lên nhiều cơ quan khác nhau ngoài đích cần điều trị. Yếu tố cơ địa, di truyền, tuổi tác và chức năng gan/thận của mỗi người khác nhau, do đó, dùng thuốc đúng chỉ định không đồng nghĩa với việc an toàn 100%.
Bệnh nhân bị đau khớp dùng thuốc NSAID để giảm đau, kháng viêm dạng viên uống như celecoxib hoặc ibuprofen đúng liều, uống sau khi ăn no, vẫn cảm thấy bụng cồn cào, nóng rát vùng thượng vị rất khó chịu. Các thuốc NSAID có thể làm giảm tổng hợp prostaglandin bảo vệ niêm mạc dạ dày, từ đó gây kích ứng, đau thượng vị hoặc làm tăng nguy cơ loét, xuất huyết tiêu hóa. Uống thuốc sau ăn không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ này.
Rất nhiều người bị viêm họng, uống kháng sinh amoxicillin đúng liều, đúng cách, đến ngày thứ ba vẫn bị tiêu chảy nhẹ. Lý do kháng sinh có thể làm thay đổi hệ vi sinh đường ruột, gây tiêu chảy. Nếu tiêu chảy nhiều, kéo dài, có máu hoặc kèm sốt, người bệnh cần được thăm khám.
Người bệnh uống thuốc huyết áp nhóm chẹn kênh canxi như amlodipin rất đều đặn, huyết áp duy trì ổn định, nhưng cổ chân và bàn chân dần bị sưng phù, là phản ứng có hại đã được cảnh báo trước khi sử dụng nhóm thuốc này.
Đau bụng là một dấu hiệu bất thường khi dùng thuốc. Ảnh: AI.
2. Các dấu hiệu bất thường khi dùng thuốc và cách xử trí
2.1. Nhóm triệu chứng nặng
Nhóm triệu chứng nguy hiểm cần cấp cứu ngay lập tức là các phản ứng dị ứng nặng như sốc phản vệ hoặc nhiễm độc thuốc nghiêm trọng, đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Triệu chứng chung của tình trạng nguy hiểm này là người bệnh sau khi dùng thuốc bị khó thở, thở khò khè, nghẹn họng, sưng môi, sưng lưỡi hoặc sưng mặt, chóng mặt dữ dội, tụt huyết áp, ngất xỉu, tim đập nhanh; phát ban đỏ lan rộng toàn thân, nổi bọng nước, loét da, loét các hốc tự nhiên (mắt, mũi, miệng, bộ phận sinh dục) kèm sốt cao thậm chí co giật, hôn mê, lú lẫn đột ngột.
Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ phản vệ hoặc phản ứng da nghiêm trọng, cần gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức. Không tự ý tiếp tục sử dụng thuốc nghi ngờ gây phản ứng; việc xử trí các thuốc đang dùng cần được bác sĩ đánh giá. Mang theo tất cả các vỏ thuốc/đơn thuốc mà người bệnh đã dùng để bác sĩ xác định nguyên nhân.
Sốc phản vệ do kháng sinh (nhóm penicillin, cephalosporin...): Sau khi uống hoặc tiêm kháng sinh khoảng 5 - 30 phút, người bệnh thấy ngứa lòng bàn tay, bàn chân, tiếp theo là môi sưng to, khó thở, nghẹn ở cổ, tim đập nhanh, chóng mặt rồi ngã khuỵu cần đưa cấp cứu ngay.
Hội chứng Stevens-Johnson (SJS) và hoại tử biểu bì nhiễm độc (TEN): Là những phản ứng da nghiêm trọng có thể liên quan đến thuốc, cần được phát hiện và xử trí kịp thời. Cần đưa ngay người bệnh đến bệnh viện có khoa Hồi sức tích cực hoặc da liễu. Tuyệt đối không tự ý bôi bất cứ lá cây hay kem mỡ nào lên da.
2.2. Nhóm triệu chứng trung bình
Cần đi khám sớm đối với các triệu chứng này chưa đe dọa tính mạng ngay lập tức nhưng gây tổn thương cơ quan hoặc làm suy giảm sức khỏe nếu kéo dài. Triệu chứng như dễ bị bầm tím dưới da, chảy máu răng/mũi đột ngột; đau cơ, yếu cơ không thể vận động (nguy cơ tiêu cơ vân do một số thuốc hạ mỡ máu). Người bệnh cần liên hệ bác sĩ để được hướng dẫn xử trí, không tự ý ngừng hoặc điều chỉnh thuốc.
Đã có những người bị nhiễm độc gan do dùng paracetamol quá liều dài ngày khi bị đau răng liên tục, tự mua paracetamol uống liều cao suốt 1 tuần. Sau đó thấy mắt và da chuyển sang màu vàng, nước tiểu sẫm màu như nước trà đặc, người mệt mỏi, chán ăn.
Tình huống bệnh nhân bị tiêu cơ vân do thuốc hạ mỡ máu (nhóm statin như atorvastatin, rosuvastatin) đã gặp trong thực tế. Người bệnh mỡ máu cao đang dùng thuốc atorvastatin, đột nhiên thấy đau nhức cơ bắp dữ dội ở đùi và lưng dù không vận động nặng, kèm theo đi tiểu ra nước tiểu màu đỏ sẫm/nâu. Người bệnh cần được đánh giá y tế ngay, không tự ý dùng tiếp thuốc nghi ngờ gây phản ứng cho đến khi được bác sĩ hướng dẫn. Đây có thể là dấu hiệu tiêu cơ vân, biến chứng có nguy cơ gây tổn thương thận cấp.
2.3. Nhóm triệu chứng nhẹ
Theo dõi và xử lý tại nhà là các phản ứng phổ biến, thường tự biến mất khi cơ thể thích nghi với thuốc hoặc sau khi kết thúc liệu trình. Triệu chứng chung là buồn nôn nhẹ, đầy bụng, cồn cào ruột, đau đầu nhẹ, hoa mắt, buồn ngủ hoặc hơi khó ngủ; khô miệng, thay đổi vị giác, táo bón nhẹ.
Trong các trường hợp này không tự ý ngừng thuốc nếu triệu chứng không gây khó chịu lớn. Áp dụng biện pháp hỗ trợ bằng cách uống nhiều nước (giảm khô miệng, táo bón), uống thuốc cùng thức ăn (nếu thuốc cho phép để giảm kích ứng dạ dày), tránh lái xe nếu bị buồn ngủ. Thông báo cho bác sĩ/dược sĩ ở lần tái khám tiếp theo để điều chỉnh giờ uống hoặc cách dùng.
Khô miệng và buồn ngủ là những tác dụng không mong muốn có thể gặp khi dùng thuốc kháng histamin, đặc biệt với chlorpheniramin. Nếu triệu chứng kéo dài hoặc gây ảnh hưởng đáng kể, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ.
Đi ngoài phân sẫm màu có thể là tác dụng thường gặp khi bổ sung sắt. Tuy nhiên, nếu phân đen như hắc ín, có tính chất dính, kèm đau bụng, chóng mặt hoặc mệt lả, người bệnh cần đi khám ngay để loại trừ xuất huyết tiêu hóa. Để giảm táo bón khi bổ sung sắt, hãy uống nhiều nước hơn, ăn nhiều rau xanh, khoai lang, đu đủ chín hoặc trao đổi với bác sĩ để chuyển sang dòng sắt hữu cơ dễ hấp thu hơn.
3. Làm gì để hạn chế nguy cơ gặp tác dụng phụ của thuốc?
- Chủ động thông báo tiền sử dị ứng: Luôn nói rõ với bác sĩ/dược sĩ về các loại thuốc, thực phẩm hoặc hóa chất bạn từng bị dị ứng trước khi kê đơn; cung cấp danh sách thuốc đang dùng bao gồm cả thuốc kê đơn, thuốc tự mua, vitamin và thảo dược để tránh nguy cơ tương tác thuốc độc hại. Người đang dùng warfarin không nên tự ý sử dụng ibuprofen. Paracetamol có thể được cân nhắc để giảm đau, hạ sốt trong thời gian ngắn theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ; cần thận trọng khi dùng liều cao hoặc kéo dài.
- Tuân thủ tuyệt đối chỉ định: Uống đúng liều, đúng thời gian (trước hay sau ăn) và đủ liệu trình. Không tự ý tăng, giảm liều hoặc mượn đơn thuốc của người khác. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng, chú ý mục "Tác dụng không mong muốn" và "Khuyến cáo" để chủ động nhận biết dấu hiệu bất thường.
- Kiêng rượu bia và chất kích thích: Rượu có thể làm tăng nguy cơ tác dụng không mong muốn hoặc độc tính của một số thuốc, như tăng nguy cơ tổn thương gan khi sử dụng paracetamol không phù hợp hoặc tăng ức chế thần kinh trung ương khi dùng cùng thuốc an thần.
- Tái khám và xét nghiệm định kỳ: Nếu phải dùng thuốc mạn tính (huyết áp, đái tháo đường, xương khớp...), cần làm xét nghiệm máu định kỳ để theo dõi chức năng gan, thận.
- Tránh tương tác giữa thuốc và thực phẩm: Một số loại nước ép trái cây, đặc biệt là nước ép bưởi chùm, có thể tương tác với một số thuốc. Người bệnh cần đọc kỹ hướng dẫn sử dụng và hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về các loại thực phẩm, đồ uống cần tránh đối với từng thuốc cụ thể.
Xem thêm bài đang được quan tâm:
