Đây không đơn thuần là câu chuyện thêm một kỳ thi hay siết chặt điều kiện đào tạo mà đặt ra một vấn đề đáng suy nghĩ với giáo dục y khoa Việt Nam. Sâu xa hơn, đó là sự thay đổi trong cách nhìn nhận chất lượng bác sĩ: không chỉ căn cứ vào việc người học đã hoàn thành chương trình hay sở hữu văn bằng gì, mà còn phải xem họ thực sự làm được gì khi đứng trước người bệnh. Bởi trong ngành y, một quyết định về đào tạo hôm nay có thể ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng khám chữa bệnh ngày mai.
Tấm bằng chưa phải là câu trả lời cuối cùng
Theo thông tin được đề cập trong dự thảo của Bộ Y tế, nội dung đánh giá năng lực hành nghề được đặt ra trong mối liên hệ với quá trình đào tạo bác sĩ nội trú, trong đó có yêu cầu về thực hành theo quy định hiện hành. Nếu học viên không đạt sau tối đa hai lần kiểm tra liên tiếp thì phải thôi học. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ đây là nội dung đề xuất trong dự thảo, không nên mặc nhiên xem là quy định đã chính thức có hiệu lực khi chưa có văn bản ban hành tương ứng. Điều tôi tâm đắc ở hướng tiếp cận này là nó nhắc nhở chúng ta rằng đào tạo bác sĩ không thể chỉ dừng ở việc truyền đạt kiến thức và cấp văn bằng. Xã hội có quyền đòi hỏi những người được đào tạo để chăm sóc sức khỏe cộng đồng phải đáp ứng những chuẩn mực năng lực có thể kiểm chứng.
Đánh giá sớm là cần thiết, nhưng không thể biến kỳ thi thành chiếc kéo cắt ngang tương lai. Nếu chỉ nhìn từ phía người bệnh, việc đánh giá năng lực bác sĩ sớm và nghiêm túc là điều dễ hiểu. Không ai muốn giao phó sức khỏe của mình cho một người chưa đáp ứng yêu cầu hành nghề.
Nhưng nếu nhìn từ phía cơ sở đào tạo và người học, câu chuyện cần được xem xét đầy đủ hơn. Đào tạo y khoa là một quá trình đặc biệt, trong đó năng lực của người học không phát triển đồng đều ở mọi phương diện. Có người nắm bắt kiến thức lý thuyết nhanh nhưng cần thêm thời gian rèn luyện kỹ năng thực hành; có người làm tốt trong môi trường quen thuộc nhưng còn lúng túng khi phải xử lý tình huống phức tạp. Cũng có những học viên tiến bộ rõ rệt nhờ được hướng dẫn đúng phương pháp, thực hành đủ thời lượng và nhận được phản hồi chuyên môn kịp thời.
Điều đó không có nghĩa là nên hạ thấp chuẩn đầu ra hay tạo ngoại lệ cho người không đạt yêu cầu. Ngược lại, chuẩn càng cao thì quá trình đào tạo càng phải có trách nhiệm.
Một kỳ thi có thể đo lường năng lực tại một thời điểm, nhưng không nên trở thành công cụ duy nhất quyết định toàn bộ giá trị của một quá trình đào tạo nếu hệ thống đánh giá chưa đủ toàn diện.
Tôi ủng hộ nguyên tắc không đạt chuẩn năng lực thì không thể tiếp tục hành nghề hoặc được công nhận hoàn thành chương trình khi chưa đáp ứng các điều kiện pháp luật quy định. Tuy nhiên, cũng cần phân biệt rõ giữa việc không đáp ứng chuẩn năng lực thực sự với việc không đạt kết quả do những bất cập trong tổ chức đào tạo, điều kiện thực hành hoặc phương pháp đánh giá. Sự nghiêm khắc chỉ thực sự có giá trị khi đi cùng sự công bằng. Một chính sách tốt không phải là chính sách khiến nhiều người lo sợ hơn, mà là chính sách giúp người có năng lực được khẳng định, người còn thiếu hụt biết mình cần cải thiện điều gì và người chưa đủ điều kiện không bị bỏ qua chỉ vì những lý do ngoài chuyên môn.
Không đánh đồng năng lực bác sĩ với khả năng làm bài thi
Từ góc độ chuyên môn, điều tôi đặc biệt quan tâm là nội dung và phương pháp đánh giá năng lực hành nghề. Một bài kiểm tra trắc nghiệm có thể đánh giá khả năng nhận biết, hiểu và vận dụng kiến thức trong những tình huống nhất định. Nhưng năng lực của một bác sĩ còn bao gồm khả năng khai thác bệnh sử, khám bệnh, nhận diện dấu hiệu cấp cứu, lựa chọn hướng xử trí phù hợp, giải thích thông tin cho người bệnh và nhận biết giới hạn chuyên môn của bản thân.
Một bác sĩ giỏi không phải là người luôn đưa ra câu trả lời nhanh nhất, mà là người biết đặt đúng câu hỏi, thu thập đủ thông tin, cân nhắc các nguy cơ và đưa ra quyết định có căn cứ. Bởi vậy, tôi cho rằng đánh giá năng lực cần được thiết kế theo hướng kết hợp nhiều phương pháp phù hợp với mục tiêu và điều kiện tổ chức, như câu hỏi tình huống lâm sàng, đánh giá kỹ năng thực hành, hồ sơ theo dõi năng lực trong quá trình học và những hình thức đánh giá trực tiếp khác khi có thể áp dụng.
Cơ quan có thẩm quyền cần xác định rõ phạm vi năng lực cốt lõi phải được đánh giá ở giai đoạn sau năm thứ nhất, đồng thời phân biệt với những năng lực chuyên sâu chỉ có thể hình thành qua các năm đào tạo tiếp theo.
Tính công bằng cũng cần được bảo đảm từ ngân hàng câu hỏi, quy trình tổ chức, tiêu chí chấm điểm đến cơ chế giải quyết khiếu nại. Người học phải được biết mình được đánh giá theo chuẩn nào; cơ sở đào tạo phải biết cần chuẩn bị những gì; còn xã hội cần có cơ sở để tin rằng kết quả kiểm tra phản ánh đúng năng lực chứ không phụ thuộc vào may rủi.
Đào tạo y học cổ truyền cũng phải đặt năng lực hành nghề ở vị trí trung tâm
Y học cổ truyền có hệ thống lý luận, phương pháp chẩn đoán và điều trị đặc thù. Tuy nhiên, tính đặc thù ấy không thể được hiểu là một lý do để đứng ngoài những yêu cầu chung về an toàn người bệnh và năng lực hành nghề. Người thầy thuốc y học cổ truyền cần có kiến thức vững về chuyên ngành, đồng thời phải hiểu những nguyên tắc cốt lõi của y học hiện đại, nhận diện được các dấu hiệu cảnh báo, biết khi nào phương pháp điều trị thuộc phạm vi chuyên môn của mình và khi nào cần phối hợp với chuyên khoa khác hoặc chuyển người bệnh đến cơ sở phù hợp.
Đối với các cơ sở đào tạo y học cổ truyền, yêu cầu đánh giá năng lực cần được cụ thể hóa theo đặc điểm của ngành, nhưng không được làm suy giảm chuẩn mực chung về an toàn, đạo đức và trách nhiệm nghề nghiệp. Chương trình cần tạo điều kiện để người học kết nối kiến thức y học cổ truyền với kiến thức y học hiện đại, rèn luyện khả năng phân tích tình huống và phối hợp liên chuyên khoa.
Đào tạo bác sĩ y học cổ truyền có chất lượng không chỉ góp phần bảo tồn và phát huy giá trị của nền y học dân tộc, mà còn giúp người dân được tiếp cận những phương pháp chăm sóc sức khỏe phù hợp, an toàn và có trách nhiệm. Muốn làm được điều đó, chất lượng chuyên môn phải luôn là nền tảng.
Chính sách nghiêm khắc cần đi cùng cơ chế hỗ trợ và chuyển tiếp
Việc triển khai kiểm tra, đánh giá năng lực hành nghề đối với chức danh bác sĩ theo lộ trình của cơ quan có thẩm quyền cho thấy yêu cầu chuẩn hóa năng lực đang ngày càng trở thành một nội dung quan trọng trong quản lý hành nghề y. Tuy nhiên, chất lượng của một chính sách không thể chỉ được đo bằng số lượng kỳ thi được tổ chức hay tỷ lệ người vượt qua kỳ kiểm tra. Cần nhìn vào những thay đổi thực tế: người học có được đào tạo tốt hơn không, cơ sở đào tạo có nâng cao trách nhiệm không, năng lực bác sĩ có được cải thiện không và người bệnh có được bảo vệ tốt hơn không.
Tôi ủng hộ việc nâng cao chuẩn năng lực đối với bác sĩ nội trú. Nhưng tôi mong muốn sự nghiêm khắc ấy được thực hiện bằng một hệ thống đào tạo đủ tốt, một phương pháp đánh giá đủ khoa học và một cơ chế quản lý đủ công bằng. Bởi suy cho cùng, mục tiêu cao nhất của đào tạo y khoa không phải là tạo ra những người có nhiều văn bằng, cũng không phải là tạo ra những kỳ thi khó. Mục tiêu ấy là đào tạo được những người thầy thuốc mà khi người bệnh đặt niềm tin vào họ, niềm tin ấy có cơ sở để được đáp lại bằng kiến thức, kỹ năng, y đức và trách nhiệm.