Một hội nhóm trên mạng xã hội mang tên “Con ghét bố mẹ” thời gian qua thu hút sự quan tâm khi có hàng trăm nghìn thành viên. Nhiều bài viết chia sẻ những mâu thuẫn, tổn thương trong quan hệ giữa con cái và cha mẹ. Tuy nhiên, việc tập trung một lượng lớn người trẻ đang có tâm lý bất ổn, thiếu sự kết nối với gia đình cũng đặt ra những nguy cơ về an toàn trên không gian mạng, khi đây có thể trở thành môi trường để các đối tượng xấu tiếp cận, tạo lòng tin và thao túng nạn nhân.
Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu - chuyên gia tội phạm học, đã có những chia sẻ với phóng viên Báo Sức khỏe và Đời sống về vấn đề này.
Hội nhóm "Con ghét bố mẹ" hiện thu hút hàng trăm nghìn thành viên tham gia. Ảnh chụp màn hình.
PV: Thưa Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, dưới góc độ tội phạm học, chuyên gia đánh giá như thế nào về nguy cơ những hội nhóm tập trung đông người đang có mâu thuẫn, tổn thương với gia đình trở thành môi trường thuận lợi để tội phạm tiếp cận nạn nhân?
Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu: Theo tôi, không nên nhìn hiện tượng này theo hướng cứ tham gia một nhóm mang tên "Con ghét bố mẹ" là trẻ hư hỏng, lệch chuẩn, càng không thể mặc nhiên coi hội nhóm đó là nơi phát sinh tội phạm. Điều đáng quan tâm dưới góc độ tội phạm học nằm ở cấu trúc cơ hội mà một cộng đồng như vậy có thể vô tình tạo ra.
Khi hàng nghìn người cùng chia sẻ mâu thuẫn gia đình, cảm giác cô đơn, bị kiểm soát, không được thấu hiểu, thậm chí ý định bỏ nhà, họ đồng thời làm lộ những thông tin mà kẻ xấu rất cần để lựa chọn mục tiêu: ai đang tổn thương, người đó đang thiếu điều gì và cơ chế bảo vệ xung quanh họ đang yếu đến mức nào. Một bài tâm sự tưởng như vô hại có thể tiết lộ tuổi, trường học, nơi ở, hoàn cảnh gia đình, thời gian sinh hoạt và mức độ xung đột với cha mẹ. Những mảnh dữ liệu ấy ghép lại có thể trở thành một "hồ sơ về tính dễ bị tổn thương" của chính đứa trẻ.
Điểm đáng lo vì thế không chỉ nằm ở nội dung tiêu cực của hội nhóm, mà ở khả năng hình thành một thị trường tiếp cận nạn nhân: người dễ tổn thương tự bộc lộ nhu cầu, còn kẻ có ý đồ xấu có thể quan sát, sàng lọc và lựa chọn người để tiếp cận. Trước đây, người phạm tội phải đi tìm nạn nhân; trên không gian mạng, đôi khi chính những dấu vết cảm xúc mà nạn nhân để lại giúp kẻ xấu tìm thấy họ.
Vì vậy, câu hỏi quan trọng không phải có bao nhiêu người trong nhóm thực sự "ghét bố mẹ", mà là có bao nhiêu đứa trẻ đang công khai phát đi tín hiệu rằng mình cô độc, muốn thoát khỏi gia đình, cần một người đứng về phía mình; và ai đang âm thầm đọc những tín hiệu đó.
PV: Vậy thưa chuyên gia, vì sao trẻ vị thành niên đang có xung đột với cha mẹ, cảm thấy cô đơn hoặc không được thấu hiểu lại có thể trở thành đối tượng dễ bị các đối tượng xấu trên mạng thao túng, lôi kéo?
Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu: Không nên giải thích đơn giản rằng trẻ vị thành niên "nhẹ dạ, cả tin". Cốt lõi của vấn đề nằm ở trạng thái dễ bị tổn thương về cảm xúc và sự suy yếu của các điểm tựa xã hội tại thời điểm trẻ bị tiếp cận.
Tuổi vị thành niên là giai đoạn nhu cầu được công nhận, được tôn trọng, được thuộc về một nhóm và được tự quyết rất mạnh. Khi xung đột với cha mẹ kéo dài, trẻ có thể rơi vào nghịch lý: người gần mình nhất lại là người mình không muốn hoặc không dám tâm sự, trong khi nhu cầu được lắng nghe vẫn rất lớn. Khoảng trống ấy chính là nơi kẻ thao túng có thể chen vào.
Chúng thường không xuất hiện bằng đe dọa mà bằng sự đồng cảm có chủ đích: "Anh hiểu em", "Chị cũng từng giống em", "Bố mẹ em không hiểu em đâu". Điều nguy hiểm là những lời ấy đánh trúng nhu cầu tâm lý đang thiếu hụt. Khi một người xuất hiện đúng lúc, nói đúng điều trẻ muốn nghe và tuyệt đối không phán xét, trẻ rất dễ nhầm cảm giác được thấu hiểu với sự an toàn và đáng tin cậy.
Sau đó có thể diễn ra một quá trình nguy hiểm hơn: niềm tin vào người lạ tăng lên cùng lúc với niềm tin vào gia đình giảm xuống. Mọi mâu thuẫn với cha mẹ được người kia diễn giải theo một chiều, từ một trận cãi nhau thành "bố mẹ không yêu em", từ một lần bị cấm đoán thành "gia đình đang kiểm soát cuộc đời em". Kẻ thao túng khi ấy không chỉ xây dựng quan hệ với trẻ mà còn từng bước làm suy yếu những mối quan hệ có khả năng bảo vệ trẻ.
Đây là điểm tinh vi nhất của thao túng tâm lý: người bị kiểm soát có thể không cảm thấy mình đang bị kiểm soát, mà tưởng rằng lần đầu tiên có người giúp mình được tự do.
Những nhóm tập trung nhiều trẻ đang tổn thương có thể vô tình trở thành nơi để kẻ xấu dễ dàng tìm kiếm, tiếp cận và thao túng. Ảnh minh họa - AI.
PV: Theo chuyên gia, các đối tượng xấu có thể sử dụng những thủ đoạn nào để từng bước tạo lòng tin, tiếp cận và đưa trẻ từ việc chia sẻ tâm sự trên mạng sang những hành vi nguy hiểm ngoài đời thực?
Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu: Quá trình này thường không bắt đầu bằng một đề nghị bất thường. Nếu ngay lần đầu đã rủ trẻ bỏ nhà, gửi ảnh nhạy cảm hay gặp riêng, khả năng trẻ cảnh giác sẽ cao. Nguy hiểm nằm ở chỗ kẻ xấu có thể tiến từng bước nhỏ để làm cho điều bất thường dần trở thành bình thường.
Ban đầu có thể chỉ là một bình luận đồng cảm dưới bài tâm sự, sau đó chuyển sang nhắn tin riêng. Qua những cuộc trò chuyện tưởng như chia sẻ, chúng tìm hiểu tuổi, nơi ở, trường học, quan hệ gia đình, mức độ bế tắc và điều trẻ đang thiếu. Khi đã tạo được niềm tin, mối quan hệ bắt đầu chuyển sang tính bí mật và độc quyền: "chuyện của hai đứa mình đừng kể với ai", "xóa tin nhắn đi", "bố mẹ biết sẽ cấm em nói chuyện với anh".
Đây là dấu hiệu rất đáng chú ý, bởi kẻ xấu đang tìm cách tách trẻ khỏi những người có khả năng kiểm tra và bảo vệ trẻ. Sau đó, yêu cầu có thể tăng dần: cung cấp số điện thoại, vị trí, gửi ảnh, nhận tiền hoặc quà, chuyển sang nền tảng kín hơn, rồi hẹn gặp. Với một đứa trẻ đang muốn rời khỏi gia đình, những lời hứa như "anh có chỗ cho em ở", "chị tìm việc cho", "cứ ra đây rồi tính" có thể đặc biệt hấp dẫn.
Từ đó, nguy cơ trên mạng có thể chuyển thành nguy hiểm ngoài đời: bỏ nhà, đi theo người lạ, bị xâm hại, bóc lột, cưỡng ép, chiếm đoạt tài sản hoặc bị lôi kéo tham gia hành vi vi phạm pháp luật.
Cần đặc biệt lưu ý rằng quá trình gây dựng và khai thác lòng tin thường mang hình thức của một mối quan hệ tử tế trước khi bộc lộ bản chất kiểm soát. Vì thế, dạy trẻ "không nói chuyện với người lạ" là chưa đủ. Một người trò chuyện với trẻ mỗi ngày trong vài tháng thì trong nhận thức của trẻ, họ đã không còn là người lạ.
PV: Những dấu hiệu nào cho thấy một hội nhóm chia sẻ tâm sự đang chuyển thành môi trường có nguy cơ phát sinh hành vi lệch chuẩn, phạm tội; gia đình và nhà trường cần làm gì để phòng ngừa, thưa chuyên gia?
Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu: Theo tôi, đừng nhìn vào tên nhóm mà phải nhìn vào chuẩn mực đang được hình thành bên trong nhóm. Một cộng đồng trở nên đáng lo khi việc chia sẻ cảm xúc dần chuyển thành cổ súy thù ghét cha mẹ, bình thường hóa chuyện bỏ nhà, khuyến khích trẻ che giấu hành vi với gia đình; khi xuất hiện những tài khoản chủ động tìm người đang tuyệt vọng để nhắn riêng, hỏi địa chỉ, trường học, xin hình ảnh, hứa cho tiền, tìm việc, cho ở nhờ hoặc rủ gặp trực tiếp.
Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu - chuyên gia tội phạm học. Ảnh: NVCC.
Nguy hiểm hơn là hiện tượng dịch chuyển chuẩn mực. Một lời khuyên "bỏ nhà đi" ban đầu có thể bị coi là cực đoan, nhưng nếu được lặp lại hàng trăm lần, được tung hô và nhận nhiều tương tác, trẻ có thể dần cảm thấy đó là một lựa chọn bình thường. Khi đang giận dữ hoặc tổn thương, sự hưởng ứng của đám đông rất dễ bị trẻ hiểu thành sự xác nhận rằng quyết định của mình là đúng.
Tuy nhiên, giải pháp không thể chỉ là đóng nhóm, cấm điện thoại hay phát hiện con tham gia rồi lập tức tra hỏi, trách mắng. Làm như vậy có thể kiểm soát được thiết bị nhưng lại làm đứt kênh liên lạc cuối cùng giữa cha mẹ và con. Khi một đứa trẻ biết rằng nói thật sẽ bị mắng, nó không hết bí mật; nó chỉ học cách giấu bí mật kỹ hơn.
Điều cha mẹ cần tự hỏi trước tiên là: Vì sao có những điều con không thể nói với mình nhưng lại sẵn sàng kể cho một người hoàn toàn xa lạ trên mạng? Đôi khi câu hỏi ấy quan trọng hơn việc kiểm tra con đang tham gia nhóm nào.
Nhà trường cũng cần chuyển từ cách giáo dục dựa trên cấm đoán sang trang bị năng lực nhận diện thao túng. Trẻ phải biết cảnh giác với người yêu cầu giữ bí mật với cha mẹ, cố làm trẻ xa gia đình và bạn bè, liên tục khai thác thông tin riêng tư, cho tiền hoặc quà rồi đòi đáp lại, thúc giục gặp riêng, hoặc khiến trẻ cảm thấy có lỗi khi từ chối.
Cuối cùng, tôi cho rằng hiện tượng những nhóm như "Con ghét bố mẹ" nên được xem trước hết như một tín hiệu xã hội cần được giải mã, chứ không phải một cái tên để người lớn phẫn nộ. Đằng sau câu "con ghét bố mẹ" có thể chỉ là một cơn giận tuổi mới lớn, nhưng cũng có thể là cách diễn đạt vụng về của một đứa trẻ đang cầu cứu. Nếu trong gia đình không còn ai chịu nghe, trẻ sẽ tìm người nghe mình ở trên mạng. Điều đáng sợ là chúng ta không biết người đang chờ đứa trẻ ở phía bên kia màn hình là ai.
Bởi vậy, phòng ngừa trong trường hợp này phải bắt đầu trước khi tội phạm xuất hiện: giữ cho mỗi đứa trẻ, ngay cả khi đang giận dữ, nổi loạn hay tổn thương, vẫn còn ít nhất một người lớn an toàn mà em tin rằng mình có thể tìm đến mà không sợ bị phán xét.
