Ngày 25/9/2008, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức đệ trình hồ sơ quan họ lên Tổ chức văn hóa, khoa học, giáo dục của Liên hợp quốc (UNESCO) để xét công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Nếu quan họ được vinh danh là di sản phi vật thể của nhân loại (sẽ được công bố vào tháng 9/2009), thì đây sẽ là di sản văn hóa thứ ba của Việt Nam được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại (sau Nhã nhạc cung định Huế và Cồng chiêng Tây Nguyên).
Nhiều năm qua, cấp ủy Đảng, chính quyền và nhân dân trong tỉnh Bắc Ninh đã đầu tư khai thác, bảo tồn và phát triển dân ca quan họ, một loại hình dân ca giàu tính nhân văn và là sản phẩm riêng có của Bắc Ninh. Cơ quan văn hóa đã khai thác ghi vào băng từ trên 200 làn điệu với 500 bài quan họ.
 Không gian văn hóa dân ca quan họ rất cần được lưu truyền và phát triển. Ảnh: CTV |
Trong nền văn học nghệ thuật dân gian Việt Nam, dân ca quan họ là một loại dân ca đặc sắc cả về âm nhạc và văn chương. Hát quan họ là một lối hát đòi hỏi tập luyện công phu và có tính tập thể với những lề lối, quy định bền chặt đã trở thành phong cách, được thực hiện nghiêm ngặt từ tổ chức đến hình thức diễn xướng. Người hát những bài quan họ lề lối phải biết kỹ thuật hát vang, rền, nền, nảy, lấy hơi, nhả chữ... Quan họ cổ không cần nhạc đệm, không cần tăng âm, micro nhưng vang và người nghe dễ dàng nghe được dù là trong những lễ hội đông người.
Ngày nay, không còn nhiều nghệ nhân có thể trình diễn quan họ cổ, nguyên bản, quan họ đã và đang có sự phát triển theo hướng “hiện đại”, trên thực tế, người dân Việt Nam biết đến quan họ “hiện đại” nhiều hơn là biết đến quan họ cổ. Đoàn dân ca quan họ Bắc Ninh trong gần 40 năm hoạt động đã góp phần quan trọng trong việc nghiên cứu, khai thác, giới thiệu, quảng bá dân ca quan họ và văn hóa quan họ với đồng bào trong nước và bạn bè quốc tế. Trong các hội làng cũng như trong các dịp kỷ niệm lớn của đất nước, của địa phương hoặc của từng ngành, từng cơ quan đều không thể thiếu chương trình diễn xướng quan họ. Thậm chí quan họ cũng đã có mặt trong các cuộc vui như chúc thọ, mừng tân gia, cưới hỏi... Không thể phủ nhận giá trị của quan họ trong cuộc sống đương đại.
Tuy nhiên có một thực tế là không gian văn hóa quan họ Bắc Ninh đang bị rạn nứt do chịu những tác động tiêu cực của dòng chảy hiện đại. Những bài quan họ cổ xuất hiện ít hơn, trình diễn quan họ theo đúng lề lối cổ cũng mai một dần, hầu như không có sự sáng tạo, ứng tác trong các cuộc đối đáp quan họ, kể cả các cuộc thi hát quan họ hằng năm do ngành văn hóa tổ chức. Những thiết bị điện tử hỗ trợ cùng dàn nhạc đệm vô tình “bóp chết” nét đặc trưng nhất của quan họ là “vang, rền, nền, nảy”. Ở một số lễ hội, nhiều người đều thấy chạnh lòng khi chứng kiến liền anh, liền chị xúng xính trong trang phục mớ ba, mớ bảy, đứng trên thuyền “ngả nón xin tiền”!?
Trong bối cảnh đó, việc bảo tồn và phát triển dân ca quan họ cần có một hướng đi đúng, phù hợp với đặc thù của văn hóa quan họ, bảo tồn, khôi phục quan họ cổ và phát triển các giá trị cổ sao cho thích nghi với đời sống hiện đại. Cái cũ sống được trong đời sống hiện đại thì mới có giá trị và cái mới phải dựa trên nền tảng giá trị nhân văn của cái cũ, phù hợp với giá trị văn hóa hiện đại.
Mô hình bảo tồn tốt nhất mà UNESCO đề xướng là bảo tồn trong cộng đồng, trong chính môi trường diễn xướng của loại hình nghệ thuật dân gian đó. Và, hơn ai hết, chính cộng đồng sở hữu di sản phải ý thức được giá trị sản phẩm văn hóa của mình, để rồi gìn giữ nó, phát huy nhân rộng nó. Khi nào người dân nhận thức được vai trò và ý nghĩa quan trọng của di sản và hành động cụ thể, thiết thực thì mới có cơ sở để bảo tồn và có hiệu quả. Chương trình “Hát đối quan họ” và “Đậm đà khúc hát dân ca” do Đài phát thanh truyền hình tỉnh thực hiện vào các buổi tối cuối tuần là một trong những hoạt động góp phần tích cực vào việc quảng bá, nâng cao hiểu biết và kỹ năng diễn xướng quan họ trong cộng đồng dân cư, cần khuyến khích các thí sinh hướng mạnh vào việc sáng tạo, ứng tác, nhất là trong chương trình Hát đối quan họ; không nên đưa quan họ vào các nhà hàng, khách sạn, hoặc phục vụ khách vừa ăn uống và xem quan họ, đó là hình thức dung tục hóa quan họ, không phù hợp với không gian văn hóa quan họ truyền thống.
Ông Nguyễn Đăng Túc, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Ninh cho biết: Tỉnh đã và đang triển khai chương trình hành động đón nhận sự kiện quan trọng khi tổ chức UNESCO vinh danh dân ca quan họ là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Trước mắt tập trung tuyên truyền sâu rộng trong cộng đồng dân cư về giá trị của dân ca quan họ, động viên mọi người chung sức giữ gìn, bảo tồn tinh hoa văn hóa quan họ, khắc phục những biểu hiện lệch lạc trong khai thác và phát triển dân ca quan họ, chỉ đạo, hướng dẫn các cơ sở gắn quan họ với các lễ hội, phối hợp với Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam kiểm kê di sản và các nghệ nhân quan họ, đề xuất tiêu chí để tôn vinh các nghệ nhân, mở rộng việc quảng bá, truyền dạy quan họ cổ, khôi phục các lễ hội quan họ truyền thống, xúc tiến chuẩn bị Festival văn hóa, du lịch Bắc Ninh năm 2010, lấy dân ca quan họ làm nội dung chủ đạo.
Hồng Minh