TS.BS Nguyễn Quang Bảy, Trưởng khoa Nội tiết - Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai cho biết, nếu trước đây bệnh chủ yếu xuất hiện sau tuổi 35 và hiếm gặp trước 40 tuổi, thì hiện nay đã ghi nhận nhiều ca bệnh ở người dưới 35 tuổi, thậm chí ở trẻ em dưới 18 tuổi.
Gánh nặng bệnh tật ngày càng lớn
Theo thông tin từ Bệnh viện Nội tiết Trung ương, tỷ lệ người trẻ mắc đái tháo đường type 2 đang gia tăng nhanh chóng, hiện chiếm khoảng 20-30% tổng số bệnh nhân được chẩn đoán và điều trị tại đây. Báo cáo điều tra toàn quốc gần đây của Bệnh viện Nội tiết Trung ương cho thấy những con số đáng quan ngại: 7,3% dân số Việt Nam hiện mắc đái tháo đường, trong khi 17,8% đang ở giai đoạn tiền đái tháo đường. Đáng lo hơn, tỷ lệ người mắc bệnh nhưng chưa được chẩn đoán lên tới hơn 60%, và hơn một nửa người trưởng thành chưa từng làm xét nghiệm đường huyết để tầm soát.
Đái tháo đường type 2 ở người trẻ nguy hiểm không chỉ vì xuất hiện sớm, mà còn bởi người bệnh sẽ phải sống chung với tình trạng tăng đường huyết trong nhiều thập kỷ. Nếu không được kiểm soát tốt, các tổn thương sẽ tích lũy dần theo thời gian tại tim mạch, thận, mắt và hệ thần kinh, để lại hậu quả vô cùng nghiêm trọng.
Thừa cân, béo phì, ít vận động và chế độ ăn không lành mạnh là những yếu tố có thể làm gia tăng nguy cơ đái tháo đường type 2 ở người trẻ.
Thừa cân, béo phì được xem là yếu tố nguy cơ hàng đầu thúc đẩy tình trạng kháng insulin. Khi cơ thể kháng insulin, tuyến tụy buộc phải tăng tiết hormone này để duy trì đường huyết ổn định; quá trình làm việc quá tải kéo dài sẽ dần làm suy giảm chức năng tiết insulin, dẫn đến đái tháo đường.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cảnh báo khoảng 19,5% dân số Việt Nam, tương đương 20 triệu người, đang bị thừa cân, béo phì, với tốc độ gia tăng khoảng 38% - thuộc nhóm nhanh nhất khu vực Đông Nam Á. Đáng chú ý, số liệu của Viện Dinh dưỡng Quốc gia cho thấy tỷ lệ thừa cân, béo phì ở lứa tuổi học đường đã tăng vượt bậc: nhóm trẻ 5-9 tuổi tăng từ 8,5% năm 2010 lên 19% năm 2020; tại khu vực thành thị, tỷ lệ béo phì ở trẻ đạt 26,8%, cao hơn hẳn nông thôn. Đặc biệt, tại hai đô thị lớn là Hà Nội và TP.HCM, tỷ lệ béo phì ở thanh thiếu niên đã vượt ngưỡng lần lượt 41% và 50%.
Một trong những nguyên nhân chính thúc đẩy tình trạng béo phì là thói quen tiêu thụ đồ uống có đường. Theo WHO Việt Nam, lượng tiêu thụ đồ uống có đường tại Việt Nam năm 2023 đạt gần 70 lít/người/năm, tăng gấp 4 lần so với năm 2009. Một nghiên cứu đăng trên Tạp chí Y khoa Anh (BMJ) chỉ ra rằng thanh thiếu niên uống trên 2 cốc đồ uống có đường mỗi ngày có nguy cơ mắc đái tháo đường cao hơn tới 41% so với nhóm ít sử dụng.
Tiêu thụ thường xuyên đồ uống có đường có thể làm tăng lượng năng lượng nạp vào, góp phần thúc đẩy tăng cân và béo phì – những yếu tố liên quan đến nguy cơ đái tháo đường type 2.
Ai cần nâng cao cảnh giác?
Không chỉ người lớn tuổi, người trẻ hiện nay cũng tuyệt đối không nên chủ quan với căn bệnh này. Đái tháo đường type 2 có thể diễn tiến âm thầm, không biểu hiện triệu chứng rầm rộ như khát nước, đi tiểu nhiều hay sụt cân. Việc chờ đến khi cơ thể xuất hiện dấu hiệu rõ ràng mới đi khám đồng nghĩa với việc đã bỏ lỡ "thời điểm vàng" để can thiệp sớm.
Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, người trưởng thành bị thừa cân, béo phì hoặc có vòng eo lớn cần chủ động tầm soát ngay nếu đi kèm ít nhất một trong các yếu tố nguy cơ sau: Lối sống ít vận động; gia đình có cha mẹ, anh chị em từng mắc đái tháo đường; đang điều trị tăng huyết áp hoặc rối loạn mỡ máu; hoặc đối với phụ nữ, từng mắc hội chứng buồng trứng đa nang hay có tiền sử đái tháo đường thai kỳ.
Để tầm soát, bác sĩ thường chỉ định các xét nghiệm như glucose máu lúc đói, nghiệm pháp dung nạp glucose hoặc chỉ số HbA1c. Theo quy định của Bộ Y tế, một người được chẩn đoán mắc đái tháo đường khi chỉ số glucose huyết tương lúc đói từ 7,0 mmol/L trở lên hoặc HbA1c từ 6,5% trở lên.
Lối sống ít vận động đang trở thành một trong những yếu tố nguy cơ đáng lưu ý đối với sức khỏe chuyển hóa của người trẻ.
Thay đổi lối sống - 'chìa khóa' phòng ngừa hiệu quả
Nghiên cứu Diabetes Prevention Program thực hiện trên 3.200 người thuộc nhóm nguy cơ cao cho thấy, việc can thiệp lối sống nhằm giảm 7% trọng lượng cơ thể và duy trì 150 phút hoạt động thể lực mỗi tuần có thể giúp giảm tới 58% nguy cơ tiến triển thành bệnh đái tháo đường.
Để chủ động bảo vệ sức khỏe chuyển hóa, các chuyên gia khuyến cáo người trẻ nên xây dựng một chế độ dinh dưỡng lành mạnh: Hạn chế tối đa nước ngọt, đồ uống có đường - kể cả các sản phẩm dùng chất tạo ngọt nhân tạo - cùng thực phẩm chế biến sẵn giàu năng lượng; đồng thời tăng cường rau xanh và thực phẩm giàu chất xơ trong bữa ăn hằng ngày; nên ăn tối trước 19 giờ và tránh ăn vặt về khuya để duy trì nhịp sinh học chuyển hóa của cơ thể. Bên cạnh đó, cần cắt giảm thịt đỏ - vốn giàu đạm và chất béo bão hòa.
Song song với chế độ ăn, việc tăng cường vận động thể chất cũng đóng vai trò then chốt. Theo khuyến cáo của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA), mỗi người cần tập luyện ít nhất 150 phút mỗi tuần với các bài tập aerobic kết hợp tăng cường sức bền. Đồng thời, cần tránh ngồi liên tục trong nhiều giờ, thay vào đó nên chủ động đứng dậy vận động nhẹ nhàng hoặc đi bộ ngắn sau mỗi bữa ăn.
Đi bộ sau bữa ăn cũng giúp hỗ trợ tiêu hóa và cân bằng lượng đường trong máu tăng đột biến.
