(Hoài Anh và đồng nghiệp - NXB Văn học 2011 Nhà văn Triệu Xuân sưu tầm, tuyển chọn)
Hẳn những người biết ông, ai cũng tán thành lời tôn vinh này của nhà văn Triệu Xuân in trên bìa 4 cuốn sách: “... Nhớ thương Hoài Anh, chúng tôi tôn vinh nhân cách của ông, một người lao động chân chính, một trí thức chân chính. Ông có quyền tự hào về cả cuộc đời sáng tạo không ngừng nghỉ, lấy sáng tạo văn chương nghệ thuật làm cứu cánh...”.
 |
Qua những dòng tâm đắc của bạn văn viết về ông, thấy được khối lượng lao động và giá trị những trang viết, như về tiểu thuyết lịch sử, chỉ riêng năm 2006, NXB Văn học đã in lại đến 16 cuốn. Nhà văn Nguyễn Chí Bền nhận định: “Ngoài hình tượng nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu, Hoài Anh còn dựng nhiều chân dung các lãnh tụ nghĩa quân chống Pháp như Trương Định, Thủ Khoa Huân, Phan Tòng... Dụng ý tác giả rất rõ: Cuộc khởi nghĩa này bị dập tắt, cuộc khác lại bùng lên, Trương Định ngã xuống, Nguyễn Trung Trực trỗi dậy. Nguyễn Trung Trực thất bại, Phan Tòng lại đứng lên... Tôi được biết những chuyến đi điền dã khá vất vả của Hoài Anh ở Ba Tri cuối năm 1977... (nhờ vậy) bạn đọc được gặp những trang viết giàu có chi tiết lịch sử và chân xác”. Ngoài mảng truyện lịch sử, thể loại chân dung văn học, ông cũng đặt vào đó nhiều tâm huyết. Cuốn Chân dung văn học dày đến 1.500 trang, gồm 114 nhà văn, mở đầu là Trương Vĩnh Ký, kết thúc ở Nguyễn Mỹ là một công trình đồ sộ đáng nể! Thấy hiện lên một chân dung thời đại như nhận xét của nhà phê bình Ngô Thảo: “Hành trình của kẻ sĩ Việt Nam suốt thế kỷ 20 với sự nghiệp xây dựng văn hóa dân tộc”.
Thơ là niềm say mê đầu đời và suốt đời của ông, nhưng... cơm áo không đùa với khách thơ. Ông không được phép quên điều đó nên thời gian dành cho thơ chỉ thi thoảng, còn lại là một sự trần lực với những cuốn sách dày, với kịch bản... Nhưng bạn thơ của ông vẫn chỉ gọi ông là nhà thơ. Có đến hàng chục bài thơ viết tặng ông in trong Hoài Anh và đồng nghiệp.
Về thơ, Hoài Anh từng nhận được những lời khen của các nhà thơ đàn anh như Xuân Diệu, Chế Lan Viên, Tế Hanh..., từng được các nhà nghiên cứu, nhà văn tên tuổi như Mai Quốc Liên, Thu Bồn... bình cả tập thơ Gió vào trận bão, Dạ Lan, Chân dung văn học..., được bạn thơ làm thơ tặng, như thơ Trương Nam Hương ký họa Hoài Anh: Gặp bạn ra đường mua điếu thuốc/Theo thơ đi mãi đến bây giờ..., thơ tặng của Nguyễn Nguyên Bảy, Hứa Văn Định, Hoàng Thiệu Khang... Có bài đã được thử thách qua thời gian mấy lần được in, được bình trên các báo như Đêm của Trần Sĩ Tuấn với tứ thơ độc đáo: Những giấc mơ nằm nghiêng... đều có mặt trong Hoài Anh và đồng nghiệp.
Ngoài sự tưởng lệ của giới văn chương, tôi thiết nghĩ: Hoài Anh xứng đáng được sự tưởng lệ như truy tặng Giải thưởng Nhà nước đợt này!
Phương Nguyên