Dịch giả - GS. Chúc Ngưỡng Tu (Trung Quốc) trong tham luận trích in ở báo Văn Nghệ số ra ngày 4/2/2012 có viết: Văn đàn Việt Nam đang song hỉ lâm môn (cùng một lúc có hai việc vui mừng: Ngày thơ Việt Nam lần thứ X và Liên hoan thơ châu Á Thái Bình Dương). Ông chưa biết riêng ở Hà Nội còn một cuộc giao lưu thơ không nằm trong chương trình “song hỉ lâm môn” trên. Ðó là cuộc giao lưu giữa các nhà thơ Hà Nội với đoàn nhà thơ, nhà viết kịch Mỹ thuộc Hội Trái tim người lính diễn ra tại trụ sở Hội Nhà văn Hà Nội 19 Hàng Buồm. Ðây là sáng kiến của Hội Nhà văn Hà Nội, hẳn muốn đóng góp thêm một hoạt động phụ trợ, hưởng ứng chương trình Thơ trên của Hội Nhà văn Việt Nam.
Tuy có vẻ như ngẫu hứng, Hội Nhà văn Hà Nội vẫn có sự tổ chức chu đáo: Chọn sẵn bài của các nhà thơ của khách, của chủ, dịch trước và đánh máy hai thứ tiếng để khi giao lưu, thính giả vừa nghe vừa có thể tham khảo qua ngôn ngữ quen thuộc của mình mà hiểu ngay nội dung thơ.
Điều khiển cuộc giao lưu là Chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội và nhà văn Edward Tick - trưởng đoàn Mỹ; sự hiện diện của nhà thơ Bằng Việt - Chủ tịch Hội Liên hiệp VHNT Hà Nội và nhiều nhà thơ, nhà văn, nhà phê bình khác như Nguyễn Sĩ Đại - Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội; Nguyễn Thành Phong - Chủ tịch Hội đồng Thơ - Hội Nhà văn Hà Nội; Vũ Quần Phương, Nguyễn Trọng Tạo, Vân Long, Nguyễn Việt Chiến, Đỗ Minh Tuấn, Nguyễn Thị Minh Thái, Võ Thị Hảo, Lê Huy Quang, Nguyễn Thị Mai, Bùi Kim Anh, Hoàng Việt Hằng...
 Từ trái qua: cựu binh Joe Caley, bác sĩ Edward Tick, tiến sĩ John Fisher tại buổi giao lưu thơ Việt - Mỹ. |
Sau lời nói đầu và giới thiệu các nhà thơ Hà Nội của Chủ tịch hội Phạm Xuân Nguyên, nhà văn trưởng đoàn Mỹ Edward Tick cởi mở (nghe đâu ông đã hàng chục lần sang Việt Nam):
- Nghệ thuật là tiếng nói của hòa bình, ta càng hiểu nhau khi ta cùng nói bằng ngôn ngữ nghệ thuật. Cái “nghiệp” không may mắn đã buộc chúng ta đi qua một cuộc chiến tranh. Những người tham gia cuộc chiến không hề mong muốn, nay lại đến với nhau. Nghệ thuật thơ văn đã thay cây súng kết duyên với nhau… Như ngày xưa, vua Lê sau cuộc chiến đã trả lại vũ khí cho Rùa thần.
Rồi ông rút ra cuốn Chiến tranh và tâm hồn của nhiều tác giả Mỹ viết về Việt Nam, ông nói thêm: “Có nhiều người Mỹ khi xem tập tranh của thiếu nhi Việt Nam vẽ đã xúc động trước những đường nét, cách nhìn cuộc sống, mơ ước ngây thơ của các em... Ngoài những cựu chiến binh đã trực tiếp hiểu Việt Nam qua cuộc chiến, nhiều người Mỹ đã lấy cảm hứng từ những tranh này mà viết…”. Ông giới thiệu tạp chí Thời báo và tội ác chiến tranh mà cả ông và vợ ông đều có thơ in trên đó. Ông giới thiệu bà vợ ngồi cạnh ông là bác sĩ chuyên điều trị những vết thương tâm hồn cho lính Mỹ, ngồi tiếp sau là một đôi vợ chồng cựu chiến binh khác, vợ cũng là bác sĩ. Phần đông thành viên trong đoàn là những bác sĩ chuyên điều trị các vết thương tâm hồn của cựu binh Mỹ từng chiến đấu ở Việt Nam…
Cứ xen kẽ một nhà thơ Mỹ, lại một nhà thơ Việt đọc thơ. Tuy không có trao đổi, hỏi đáp về tác phẩm nhưng mỗi tác giả đều có lời nói đầu về dụng ý trong bài thơ của mình nên hai bên gần như hiểu hết những bài thơ của nhau. Tôi lần đầu được giáp mặt những cựu binh Mỹ này, vì vậy, tôi quan tâm nhiều hơn đến nhận thức của họ sau, không chỉ ghi chép tại chỗ, tôi còn xin về một ít bản dịch để nghiên cứu. Và tôi đã được nghe, được đọc bằng mắt những suy nghĩ này: “Hãy quên đi việc chiến đấu để thay thế chế độ cộng sản bằng một nền dân chủ… Tôi tìm thấy một phần khác, một kẻ sát nhân, trong chính bản thân mình!” (Họ và chúng ta, Peter Winnen).
Còn Edward Tick đã đọc bài thơ, sau là bản dịch bài Góc nhìn, bài thơ từng hai câu một, có 20 đôi câu, câu đầu dành để nói rõ góc nhìn nào: Từ góc nhìn viên đạn (chiến tranh) hoặc từ góc nhìn con người (nhân bản). Thí dụ: Từ góc nhìn viên đạn: Ta là kẻ đầy tớ của số phận, hay: Từ góc nhìn con người: Anh bắt tôi phải sống cho cả hai… Mỗi câu chỉ gói gọn một ý của tác giả về cuộc chiến: Từ góc nhìn viên đạn: Định mệnh là một phát súng thẳng và nhanh… Từ góc nhìn con người: Cái chết của anh lẽ ra là của tôi… Một bài thơ có cấu trúc trí tuệ và những suy nghĩ nhân bản!
John Becknell đọc bài thơ Khóc thương một người dân thường viết tặng Mike Hall - bạn anh, từng tham chiến ở Việt Nam những năm 1969 - 1972. Lúc đầu, Mike Hall là một sinh viên đi lính nghĩa vụ, qua lớp huấn luyện, anh sang Việt Nam ở tuổi 19 và lòng tự hào về sức mạnh tuổi trẻ, ngỡ mình như một hiệp sĩ đi bảo vệ nền dân chủ với khẩu pháo phòng không 40 ly. Thế rồi lữ đoàn bộ binh của anh bị tiêu diệt trước hỏa lực và sự quả cảm của đối phương. Khi cận chiến, anh chỉ còn cách hạ thấp khẩu 40 ly hai nòng dành cho máy bay và bắn cho tới viên đạn cuối cùng… Anh hạ súng trước cánh đồng bất tận ngập xác người và thấy buồn nôn bởi tủi hổ và hối hận… Rồi sau đó, anh bỏ ngũ, học để trở thành bác sĩ. Thời gian sau đó, anh làm việc như điên, như cố cứu những con người khỏi bàn tay thần chết để bù lại những mạng sống đã bị anh cướp đi (dù phía bên kia hay phía bên này). Cho tới khi người ta tìm thấy anh chết cô đơn trong một khách điếm… Bài thơ có tình tiết của một truyện ngắn!
Một nhà văn Mỹ khác trong đoàn đã đọc cả một chương trong cuốn truyện anh vừa xuất bản, trong đó có câu: “Trò chuyện với bất kỳ cựu chiến binh nào đã từng tham chiến, người đó có thể kể cho bạn về sự phá hoại và hủy diệt. Mỗi người trong chúng tôi đều có một địa ngục riêng và phải tự tìm ra sự cứu rỗi cho riêng mình!… Mỗi người trong chúng tôi đều có một phiên bản của riêng mình về địa ngục!”.
Trong những tác phẩm khác của các thành viên đoàn Mỹ, tôi đều tìm thấy sự dằn vặt, hối hận bị sa vào một cuộc tàn sát vô nhân…
Thời gian trôi qua… những vết thương cơ thể đều được chữa lành, nhưng vết thương trong tâm hồn người lính thì còn mãi… Họ không thể quên... Tôi hiểu vì sao sau cuộc chiến tranh thảm khốc, nước Mỹ cần đến nhiều bác sĩ chữa bệnh tâm thần đến thế! Các bạn chữa bệnh bằng tâm lý chưa đủ, các bạn còn cầm lên cây bút nghệ thuật, những “con dao mổ” không kém phần hiệu quả!
Các nhà văn cựu binh Mỹ hẳn không quên những Jên Phôn-đa, những ca sĩ Mỹ như Joan Baez đã hát ở Việt Nam ngay khi những trận bom B52 rải xuống Hà Nội, Hải Phòng. Tiếng nói nghệ thuật, tiếng nói của các ký giả Mỹ không đợi đến hôm nay mới giao lưu với các đồng nghiệp, đồng chí cho hòa bình ở Việt Nam!
Phương Nguyên