Dịch Ebola do biến thể hiếm gặp Bundibugyo gây ra hiện diễn biến vô cùng phức tạp tại Cộng Hòa Dân Chủ Congo và đã bắt đầu lan sang quốc gia láng giềng Uganda. Đáng lo ngại hơn, chưa có bất kỳ loại vaccine hay thuốc đặc trị nào được cấp phép chính thức trên thế giới để đối phó với chủng virus này.
Theo số liệu thống kê mới nhất từ giới chức y tế, CHDC Congo đã ghi nhận ít nhất 282 ca mắc Ebola được xác nhận, trong đó có 42 ca tử vong. Uganda cũng ghi nhận 1 ca tử vong bởi Ebola, cùng với đó là hơn 1.000 trường hợp nghi nhiễm trong cộng đồng ở cả 2 nước.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết, mầm bệnh đã lan rộng qua 22 khu vực y tế thuộc 3 tỉnh phía đông CHDC Congo, diễn ra ngay trong tâm điểm của các cuộc xung đột vũ trang, làn sóng di cư phức tạp và thực trạng cơ sở hạ tầng y tế địa phương còn nhiều yếu kém.
Đặc tính sinh học của chủng Bundibugyo đòi hỏi các biện pháp can thiệp y tế hoàn toàn chuyên biệt, khác biệt rõ rệt so với chủng Zaire từng gây ra đại dịch Ebola kinh hoàng tại Tây Phi giai đoạn 2014–2016.
Dù vaccine Ervebo đã được phê duyệt và đưa vào sử dụng, song loại vaccine này chỉ có hiệu quả bảo vệ đối với chủng Zaire. Do đó, WHO đã khuyến cáo không áp dụng vaccine Ervebo một cách rộng rãi đối với các trường hợp nhiễm chủng Bundibugyo, ngoại trừ phạm vi của các nghiên cứu kiểm soát lâm sàng.
Chính vì lý do này, việc tập trung nguồn lực để phát triển một loại vaccine đặc hiệu chống lại chủng Bundibugyo đã trở thành mục tiêu ưu tiên hàng đầu của nền y học thế giới.
Nguồn trợ lực triệu USD
Nhằm nhanh chóng tìm ra lời giải cho bài toán cấp bách này, Liên minh Đổi mới Sáng tạo Sẵn sàng cho Dịch bệnh (CEPI) - tổ chức từng đóng vai trò bản lề trong việc hỗ trợ phát triển các dòng vaccine phòng Covid-19 - đã cam kết rót khoảng 60 triệu USD để đẩy nhanh tiến trình thử nghiệm của 3 ứng viên vaccine tiềm năng nhất.
Việc tập trung nguồn lực để phát triển một loại vaccine đặc hiệu chống lại chủng Bundibugyo của virus Ebola trở thành ưu tiên hàng đầu của nền y học thế giới. Ảnh minh họa: Shutterstock
Trong số đó, công ty công nghệ sinh học Moderna được phân bổ khoản kinh phí lên tới 50 triệu USD để phát triển dòng vaccine sử dụng công nghệ mRNA-nền tảng kỹ thuật tiên tiến đã chứng minh được hiệu quả vượt trội trong việc đẩy lùi đại dịch Covid-19 vừa qua.
Stéphane Bancel, Giám đốc Điều hành của Moderna, khẳng định doanh nghiệp sẽ hành động với tinh thần khẩn trương cao độ nhưng tuyệt đối không cắt bớt các quy trình để đánh đổi an toàn, hướng tới mục tiêu tạo ra loại vaccine tối ưu có thể phát huy tác dụng chỉ sau 1 hoặc 2 liều tiêm.
Ở một mũi nhọn khác, Đại học Oxford (Anh), phối hợp cùng Viện Huyết thanh Ấn Độ, cũng nhận được sự tiếp sức mạnh mẽ để sản xuất dòng vaccine mang tên ChAdOx1 BDBV. Dự án này được xây dựng trên nền tảng công nghệ vector adenovirus - cơ chế kỹ thuật đứng sau sự thành công của vaccine ngừa Covid-19 do AstraZeneca sản xuất.
Đại diện Đại học Oxford cho biết, nhà trường kỳ vọng có thể đưa ứng viên vaccine này tiến vào giai đoạn thử nghiệm lâm sàng trong khoảng 2 đến 3 tháng tới.
Cùng thời điểm đó, Tổ chức Sáng kiến Vaccine AIDS Quốc tế (IAVI) đang tập trung hoàn thiện dòng vaccine ứng dụng vector rVSV tương tự như nguyên lý của Ervebo.
Dù thời gian để ứng viên của IAVI bước vào thử nghiệm trên người có thể phải kéo dài từ 7 đến 9 tháng, các dữ liệu nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật trước đó cho thấy kết quả hết sức khả quan, với tỷ lệ bảo vệ thành công đạt mức gần 100% trên cơ thể khỉ.
Củng cố "lá chắn chống dịch" tương lai
Nhìn nhận về tính chất cam go của chiến dịch y tế này, Tiến sĩ Richard Hatchett, Giám đốc Điều hành của CEPI, nhấn mạnh mỗi một ngày trôi qua trong cuộc chiến chống lại Ebola đều vô cùng quý giá.
Giới chuyên gia dịch tễ cũng bày tỏ hy vọng việc song song thúc đẩy nhiều nền tảng công nghệ khác nhau sẽ làm tăng đáng kể cơ hội sớm tìm ra ít nhất một loại vaccine vừa an toàn, vừa hiệu quả để đưa vào ứng dụng thực tế.
Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng lưu ý rằng bên cạnh vũ khí chiến lược là vaccine, các biện pháp can thiệp và hỗ trợ y tế hiện hành như chăm sóc giảm nhẹ triệu chứng, thiết lập các khu vực cách ly, truy vết nghiêm ngặt người tiếp xúc và tổ chức mai táng an toàn cho các nạn nhân vẫn tiếp tục là những phòng tuyến vòng ngoài then chốt trong giai đoạn ứng phó hiện tại.
Thấu hiểu sâu sắc những bài học xương máu từ các đợt càn quét của dịch Ebola trước đây, giới chức y tế toàn cầu đưa ra lời cảnh báo nghiêm khắc rằng không một quốc gia nào được phép lơ là hay chủ quan, dù ở thời điểm hiện tại, nguy cơ dịch bệnh bùng phát thành một đại dịch toàn cầu vẫn được các chuyên gia đánh giá ở mức thấp.
Việc các tổ chức quốc tế lớn như CEPI, liên minh Gavi cùng Quỹ Đại dịch Thế giới đồng loạt đổ hàng chục triệu USD vào các dự án nghiên cứu khẩn cấp cho thấy một thông điệp rõ ràng: Cộng đồng quốc tế đang có những bước chuẩn bị hết sức nghiêm túc và chủ động cho những kịch bản tồi tệ nhất.
Có thể thấy, cuộc đua phát triển vaccine chống lại chủng Bundibugyo của virus Ebola không chỉ mang tính chất sống còn đối với việc bao vây và dập tắt ổ dịch hiện thời, mà còn góp phần củng cố mạnh mẽ năng lực dự phòng cũng như phản ứng của nhân loại trước các mối đe dọa dịch bệnh khó lường trong tương lai.
Khi các ứng viên vaccine nặng ký đang chuẩn bị những bước đi vững chắc để tiến vào các giai đoạn thử nghiệm lâm sàng thực tế, hy vọng về việc chế ngự hoàn toàn cơn ác mộng dịch bệnh tại khu vực Trung Phi đang dần được thắp sáng, bất chấp chặng đường phía trước của các nhà khoa học còn đầy rẫy cam go và thử thách.
