Đây là tín hiệu cần được lưu ý trong bối cảnh miền Bắc đang bước vào giai đoạn chuyển mùa, thời tiết thay đổi thất thường và điều kiện thuận lợi hơn cho sự lây truyền các bệnh nhiễm trùng hô hấp.
TS.BS Lê Kiến Ngãi – Trường Khoa Dự Phòng và Kiểm soát nhiễm khuẩn – Bv Nhi Trung ương.
Phóng viên Báo Sức khỏe & Đời sống có cuộc trao đổi với TS.BS. Lê Kiến Ngãi – Trưởng Khoa Dự phòng và Kiểm soát nhiễm khuẩn, Bệnh viện Nhi Trung ương để làm rõ vấn đề này.
Thưa bác sĩ, được biết Bệnh viện Nhi Trung ương đang có hệ thống giám sát các bệnh truyền nhiễm thường xuyên, liên tục, nhờ đó nhiều bệnh truyền nhiễm đã được theo dõi diễn biến, trong đó có bệnh cúm mùa. Xin bác sĩ cho biết với dữ liệu bệnh viện đang có tình hình cúm mùa hiện nay và trong thời gian tới sẽ như thế nào?
TS.BS. Lê Kiến Ngãi: Theo dõi trong 40 tuần vừa qua, từ đầu năm 2026, số ca cúm A dương tính ghi nhận được trong số trẻ đến khám và điều trị tại Bệnh viện Nhi Trung ương có thời điểm duy trì ở mức thấp, sau đó bắt đầu tăng từ khoảng tuần 28–30 và tăng mạnh từ tuần 35.
Đáng chú ý, số ca dương tính tăng từ 106 ca ở tuần 35 lên 150 ca ở tuần 36, 249 ca ở tuần 37, 319 ca ở tuần 38, 552 ca ở tuần 39 và 779 ca ở tuần 40. Như vậy, chỉ trong 5 tuần, số ca ghi nhận trong tuần cuối đã tăng hơn 7 lần so với tuần 35. Số trẻ phải nhập viện cũng tăng từ 18 lên 124 ca trong cùng khoảng thời gian.
Đây không chỉ là một sự gia tăng đơn lẻ ở một tuần mà là một xu hướng tăng liên tục với độ dốc ngày càng lớn. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây là số ca được phát hiện tại một bệnh viện, không phải số mắc của toàn bộ cộng đồng. Dù vậy, với vai trò là một bệnh viện trẻ em tuyến cuối, sự gia tăng nhanh số ca cúm A được phát hiện và số ca cần nhập viện là một tín hiệu cảnh báo sớm về sự gia tăng nhu cầu khám, điều trị cúm ở trẻ em. Số liệu cũng gợi ý, số người mắc cúm đang có xu hướng gia tăng.
Vậy thưa bác sĩ, diễn biến của cúm mùa năm 2026 có gì đáng lo?
TS.BS. Lê Kiến Ngãi: Biểu đồ so sánh 2022–2026 cho thấy ca bệnh cúm A ghi nhận tại Bệnh viện Nhi Trung ương có giai đoạn bùng phát rất rõ. Các năm 2022, 2023 và 2025 đều xuất hiện những giai đoạn tăng mạnh, với đỉnh bùng phát ở các thời điểm khác nhau. Đặc biệt, năm 2022 giai đoạn bùng phát xảy ra giữa mùa hè, năm 2025 số ca tăng rất mạnh vào khoảng tuần 40–47, đạt đỉnh với hơn 2.400 ca/tuần.
Trong khi đó, đường biểu diễn năm 2026 hiện mới ở khoảng tuần 40 nhưng đã tăng nhanh lên gần 800 ca/tuần. Điều đáng quan tâm không phải là con số hiện tại đã cao hơn những năm trước, mà là hướng đi với xu hướng tăng nhanh và chưa cho thấy dấu hiệu đạt đỉnh.
Do đó, nếu diễn biến hiện nay tiếp tục, khả năng số ca cúm A tiếp tục tăng trong những tuần tới tại Hà Nội và các tỉnh phía Bắc là đáng lưu ý. Chưa thể dự báo chính xác đỉnh dịch sẽ xuất hiện vào tuần nào hoặc số ca sẽ đạt bao nhiêu, nhưng dữ liệu hiện tại cho thấy chúng ta đang đứng trước một giai đoạn cần tăng cường cảnh giác.
Điều này cũng phù hợp với đặc điểm dịch tễ của cúm tại Việt Nam. Cúm có thể lưu hành quanh năm, nhưng tại miền Bắc thường có những giai đoạn gia tăng liên quan đến thời tiết và khí hậu. Các nghiên cứu tại Hà Nội và miền Bắc cho thấy cúm có thể có nhiều đỉnh trong năm; dữ liệu dài hạn cũng ghi nhận hoạt động cúm A thường gia tăng trong khoảng tháng 5–10, trong khi một số năm còn xuất hiện thêm đợt tăng vào mùa đông.
Đáng chú ý, Tổ chức Y tế thế giới (TCYTTG) - WHO trong bản tin khu vực tháng 9/2026 ghi nhận hoạt động cúm tại khu vực Tây Thái Bình Dương đang gia tăng, với cúm A(H3) chiếm tỷ lệ lớn nhất trong các virus cúm được phát hiện, tiếp theo là A(H1N1) và cúm B.
Vì sao nguy cơ bùng phát cúm có thể tăng, thưa bác sĩ?
TS.BS. Lê Kiến Ngãi : Những nguyên nhân dẫn đến những đợt bùng phát cúm mùa có thể kể đến như sau:
Thứ nhất, virus cúm liên tục biến đổi di truyền, đặc biệt thông qua biến đổi kháng nguyên– antigenic drift (còn gọi là đột biến nhỏ). Những thay đổi dù nhỏ ở các protein bề mặt như HA và NA có thể khiến kháng thể được hình thành từ lần mắc cúm hoặc tiêm vaccine trước đó nhận diện virus kém hiệu quả hơn. Đây là một trong những lý do con người có thể mắc cúm nhiều lần và vaccine cúm phải được cập nhật định kỳ.
Khi một biến thể mới có khả năng lây truyền tốt xuất hiện và gặp một quần thể có miễn dịch tương đối thấp, số ca mắc có thể tăng rất nhanh.
Đây là điểm cần đặc biệt theo dõi bằng giám sát virus học: không chỉ hỏi "có bao nhiêu ca cúm?" mà còn phải hỏi "virus nào đang lưu hành và virus đó khác gì so với những virus đã lưu hành trước đó?"
Thứ hai, "khoảng trống miễn dịch" luôn tồn tại trong cộng đồng, khi "khoảng trống miễn dịch" được tích lũy đủ lớn – có nhiều người không có hoặc có mức miễn dịch không đủ bảo vệ thì bệnh bùng phát. Những nguyên nhân dẫn đến "khoảng trống miễn dịch’ với cúm xuất hiện có thể gồm, miễn dịch sau mắc bệnh suy giảm theo thời gian, miễn dịch do vaccine cũng giảm dần, virus thay đổi kháng nguyên, trẻ em mới sinh liên tục bổ sung vào quần thể cảm thụ…
Thứ ba, tỷ lệ người tiêm vaccine cúm thấp. Khác với các vaccine trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng, vaccine cúm mùa chủ yếu được sử dụng trong khu vực tiêm chủng dịch vụ và tỷ lệ tiếp cận còn hạn chế. Tổ chức y tế thế giới từng đánh giá mức sử dụng vaccine cúm mùa tại Việt Nam còn thấp. Nếu tỷ lệ bao phủ vaccine thấp, đặc biệt ở các đối tượng như: trẻ nhỏ; người cao tuổi; người mắc bệnh mạn tính; phụ nữ mang thai; nhân viên y tế thì quần thể sẽ có "kho người cảm thụ - người dễ mắc bệnh" lớn. Tổ chức này cũng nhấn mạnh việc theo dõi độ bao phủ vaccine là một thành tố quan trọng của kiểm soát cúm mùa.
Thứ tư, sự gia tăng tiếp xúc giữa người với người. Cúm là bệnh có khả năng lây truyền rất cao, đặc biệt trong những môi trường có mật độ tiếp xúc lớn. Đây là lý do trẻ em đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong dịch tễ học cúm. Trẻ đi nhà trẻ, trường học, tiếp xúc với hàng chục trẻ khác mỗi ngày; sau đó virus có thể được đưa về gia đình và truyền sang cha mẹ, ông bà. Do đó, khi số ca ở trẻ em tăng, không nên chỉ xem đó là vấn đề của nhi khoa. Trẻ em có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong việc khuếch đại và duy trì lây truyền cúm trong cộng đồng.
Thứ năm, ý thức phòng bệnh của cộng đồng chưa đầy đủ. Một số quan niệm vẫn khá phổ biến:"Cúm thì ai chẳng mắc.""Cúm chỉ là cảm lạnh.""Trẻ khỏe mạnh thì không cần tiêm.""Hết sốt là có thể đi học."…
Chính những hành vi này có thể làm tăng số lần tiếp xúc giữa người nhiễm và người cảm thụ. Đặc biệt, người bệnh vẫn đi làm, trẻ vẫn đi học khi đang sốt, ho, hắt hơi; không đeo khẩu trang phù hợp; không che miệng khi ho; không thông khí phòng ở và lớp học... sẽ tạo thêm nhiều cơ hội cho virus truyền từ người này sang người khác.
Thứ sáu, di chuyển dân cư và giao lưu xã hội. Thành phố lớn là một trung tâm giao thông, giáo dục, y tế và kinh tế lớn. Hằng ngày có lượng lớn người di chuyển giữa thành phố lớn với các địa phương. Vì vậy, một đợt gia tăng cúm ở một tỉnh hoặc một nhóm cộng đồng có thể nhanh chóng được "khuếch đại" và lan sang những khu vực khác. Và không thể bỏ qua thời tiết và khí hậu là yếu tố thúc đẩy thời tiết không "sinh ra" virus cúm, nhưng có thể làm thay đổi khả năng tồn tại, lây truyền của virus và hành vi tiếp xúc của con người.
Ở vùng ôn đới, cúm thường tăng mạnh vào mùa lạnh. Nhưng Việt Nam là quốc gia nhiệt đới, khí hậu rất khác biệt giữa các vùng. Các nghiên cứu tại Việt Nam cho thấy độ ẩm tuyệt đối và sự biến thiên theo mùa của độ ẩm có liên quan đến tính mùa vụ của bệnh giống cúm; mô hình này không hoàn toàn giống các nước ôn đới.
Vì vậy, cụm từ "chuyển mùa" không nên được hiểu đơn giản là "trời lạnh thì cúm tăng". Ở miền Bắc, chuyển mùa còn kéo theo: nhiệt độ thay đổi nhanh; độ ẩm biến động; mưa – nắng thất thường; thay đổi thông khí trong phòng; tăng thời gian sinh hoạt trong không gian kín; thay đổi hành vi đi lại, học tập và sinh hoạt…Tất cả có thể tạo điều kiện thuận lợi cho lây truyền cúm.
Cúm A đang có xu hướng tăng rất nhanh trong những tuần gần đây, đặc biệt từ cuối tháng 9 đến đầu tháng 10 năm 2026. Ảnh minh họa HCDC
Người dân cần làm gì ngay lúc này để phòng cúm thưa bác sĩ?
TS.BS. Lê Kiến Ngãi : Điều quan trọng nhất lúc này là không chờ đến khi số ca tăng cao mới hành động.
Tiêm vaccine cúm hằng năm vẫn là biện pháp chủ động quan trọng nhất để giảm nguy cơ mắc và đặc biệt là giảm nguy cơ cúm nặng. Tổ chức y tế thế giới khuyến cáo tiêm vaccine hằng năm, nhất là đối với trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh mạn tính và nhân viên y tế.
Bên cạnh vaccine, cần thực hiện đồng bộ các biện pháp: đeo khẩu trang khi có triệu chứng hô hấp hoặc ở nơi đông người; rửa tay thường xuyên; che miệng khi ho, hắt hơi; thông khí tốt phòng học và phòng ở; hạn chế tiếp xúc gần khi đang sốt, ho; không đưa trẻ đang mắc cúm đến trường; phát hiện sớm và theo dõi các dấu hiệu nặng.
Các trường học, nhà trẻ và cơ sở y tế cần tăng cường giám sát hội chứng cúm, phát hiện sớm các cụm ca bệnh và có biện pháp xử lý kịp thời. Ngành y tế cần tiếp tục theo dõi chặt chẽ diễn biến cúm tại cộng đồng và bệnh viện, những cảnh báo sớm có thể là tín hiệu quan trọng trước khi một đợt gia tăng rộng hơn được ghi nhận.
