Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) là một trong những bệnh không lây nhiễm gây gánh nặng lớn đối với sức khỏe cộng đồng, ảnh hưởng đến chức năng hô hấp, khả năng lao động và chất lượng cuộc sống. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới và Việt Nam, COPD đứng thứ 3 trong các nguyên nhân tử vong, với khoảng 25.000 ca tử vong mỗi năm.
Tại tọa đàm "Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính: Nhận diện sớm, chẩn đoán đúng và quản lý liên tục để sống khỏe hơn", các chuyên gia nhấn mạnh yêu cầu phát hiện sớm, quản lý đúng, phòng ngừa đợt cấp và biến cố tim mạch - phổi, nhằm giảm tử vong, cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh.
Ho, khạc đờm, hụt hơi kéo dài: Đừng chủ quan
COPD là bệnh hô hấp mạn tính có thể phòng ngừa và điều trị. Hút thuốc lá, thuốc lào là những yếu tố nguy cơ quan trọng, nhưng không phải duy nhất. Khói bếp, ô nhiễm không khí, thường xuyên tiếp xúc với bụi và hóa chất trong công việc cũng có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh.
Theo PGS.TS Phan Thu Phương, Viện trưởng Viện Hô hấp, Bệnh viện Bạch Mai, những người có triệu chứng nghi ngờ COPD thường trên 40 tuổi, có tiền sử hút thuốc lá, thuốc lào hoặc tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ. Họ thường có các triệu chứng hô hấp mạn tính như ho, khạc đờm kéo dài nhiều năm; ở trường hợp nặng hơn có thể xuất hiện khó thở.

PGS.TS Phan Thu Phương, Viện trưởng Viện Hô hấp, Bệnh viện Bạch Mai. Ảnh: T. Huyền
Với những đối tượng này, cần nghĩ đến khả năng mắc COPD và đến cơ sở y tế để được thăm khám. Việc chẩn đoán dựa trên triệu chứng lâm sàng, kết quả thăm khám của bác sĩ và các xét nghiệm cận lâm sàng. Trong đó, hô hấp ký là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán xác định COPD, giúp đánh giá khả năng thông khí của người bệnh.
Vì vậy, người có triệu chứng nghi ngờ cần được thực hiện đo hô hấp ký để xác định chính xác tình trạng bệnh và có hướng điều trị phù hợp.
TS.BS Nguyễn Trọng Khoa, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, Bộ Y tế, nhấn mạnh: "Vấn đề chẩn đoán sớm rất quan trọng, giúp ngăn chặn tiến triển xấu của bệnh, hạn chế các đợt cấp cũng như giảm nguy cơ bệnh nặng và tử vong".
Tuy nhiên, từ thực tế điều trị PGS.TS Phan Thu Phương cho rằng, một trong những thách thức lớn trong quản lý COPD là người bệnh thường thiếu kiến thức về bệnh và đến viện ở giai đoạn muộn. Người hút thuốc lá có thể xem ho, khạc đờm là biểu hiện bình thường nên bỏ qua giai đoạn sớm. Với triệu chứng khó thở, người bệnh cũng có xu hướng tự thích nghi khi tổn thương phổi tiến triển theo thời gian.
Nhiều trường hợp chỉ đến viện khi bệnh đã ở giai đoạn muộn, gây khó khăn cho việc tiếp cận điều trị. Bên cạnh đó, tình trạng không tuân thủ điều trị cũng là vấn đề đáng lo ngại. Có người đã được chẩn đoán từ nhiều năm nhưng chỉ điều trị một thời gian rồi tự ý dừng thuốc vì cho rằng điều trị cũng không cải thiện được tình trạng bệnh.
Đáng chú ý, đợt cấp là diễn biến thường gặp ở người mắc COPD. PGS.TS Phan Thu Phương cảnh báo, khi xảy ra đợt cấp, các triệu chứng hô hấp sẽ nặng lên so với thường ngày: người bệnh ho nhiều hơn, lượng đờm tăng, tính chất đờm thay đổi từ trong sang trắng đục, xanh hoặc vàng; đặc biệt, tình trạng khó thở trở nên nghiêm trọng hơn.
Tuân thủ điều trị, kiểm soát cả bệnh lý đồng mắc
Mục tiêu điều trị COPD là kiểm soát triệu chứng, giúp người bệnh có cuộc sống tốt hơn, cải thiện chất lượng cuộc sống, đồng thời giảm nguy cơ lâu dài và kéo dài tuổi thọ.
Theo các chuyên gia, tuân thủ điều trị là yếu tố đặc biệt quan trọng đối với người mắc COPD. Trên thực tế, có người dùng hết đơn thuốc thì không tái khám, tự chịu đựng triệu chứng tại nhà; một số trường hợp dù vẫn điều trị nhưng sử dụng dụng cụ phân phối thuốc chưa đúng kỹ thuật hoặc chưa đúng phác đồ.
Bên cạnh thuốc, người bệnh cần thực hiện các biện pháp điều trị không dùng thuốc. Tiêm vắc xin phòng nhiễm trùng hô hấp giúp giảm tỷ lệ đợt cấp; phục hồi chức năng hô hấp thông qua tập ho, tập thở, khạc đờm hiệu quả và tập vận động góp phần nâng cao sức khỏe chung và sức khỏe phổi.

Chuyên gia truyền thông về bệnh CODP. Ảnh: Thái Bình
Một vấn đề khác cần lưu ý là nguy cơ mắc kèm các bệnh lý khác. Theo PGS.TS Phan Thu Phương, các nghiên cứu cho thấy trên 50% người mắc COPD có bệnh lý đồng mắc, trong đó bệnh tim mạch đứng hàng đầu và làm tăng tỷ lệ tử vong.
Vì vậy, điều trị COPD cần được thực hiện toàn diện, vừa kiểm soát bệnh phổi, vừa điều trị các bệnh lý đồng mắc để giảm biến cố tim mạch và nguy cơ tử vong. Việc điều trị cũng cần được cá thể hóa, phù hợp với tình trạng của từng người bệnh.
Y tế cơ sở giữ vai trò quan trọng trong quản lý liên tục
Taj toạ đàm TS.BS Nguyễn Trọng Khoa nhấn mạnh, y tế cơ sở có thể phát hiện sớm những trường hợp nghi ngờ mắc COPD để chuyển đến bệnh viện đủ điều kiện chẩn đoán xác định; đồng thời quản lý, theo dõi người bệnh sau khi đã được tuyến trên hướng dẫn chẩn đoán và phác đồ điều trị.
"Việc phối hợp giữa bệnh viện, trạm y tế và phòng khám giúp quản lý người bệnh bằng cả một hệ thống thay vì đơn lẻ từng bệnh viện, từ đó hạn chế tối đa tình trạng bỏ sót hay bỏ trị" - TS.BS Nguyễn Trọng Khoa nói.
Trong bối cảnh các trạm y tế cấp xã được giao nhiệm vụ quản lý bệnh mạn tính, trong đó có COPD, để thực hiện tốt nhiệm vụ này, các cơ sở cần có đủ nhân lực như bác sĩ, điều dưỡng; trang thiết bị, đặc biệt là máy đo chức năng hô hấp; đồng thời bảo đảm đủ thuốc theo phác đồ để cung ứng cho người bệnh.
Các trạm y tế cũng cần duy trì kết nối, nhận được sự hỗ trợ thường xuyên từ bệnh viện tuyến trên. Theo TS.BS Nguyễn Trọng Khoa, cần có hành lang pháp lý đồng bộ về cung ứng thuốc, phương tiện, vật tư, cơ chế đào tạo nhân lực và quy định phạm vi hành nghề để y tế cơ sở có thể chủ động quản lý người bệnh.

TS.BS Nguyễn Trọng Khoa, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, Bộ Y tế. Ảnh: T. Huyền
Cùng với đó, cần xây dựng mạng lưới liên kết giữa bệnh viện và y tế cơ sở, tăng cường hỗ trợ từ xa trong chẩn đoán, điều trị và theo dõi; bảo đảm thuốc đầy đủ, ổn định. Đội ngũ bác sĩ tuyến cơ sở cần được đào tạo bài bản, đồng thời phát triển lực lượng điều dưỡng và kỹ thuật viên đo chức năng hô hấp. Quá trình chuyển tuyến, chuyển cơ sở phải nhanh chóng, thông suốt để người bệnh được theo dõi, điều trị liên tục.
Chuyển trọng tâm từ điều trị sang chủ động phòng bệnh
Trong nhiều năm qua, Bộ Y tế đã đưa COPD vào chương trình quản lý bệnh mạn tính, không lây nhiễm. Giai đoạn tiếp theo, Bộ Y tế định hướng triển khai các chương trình riêng cho bệnh phổi và hô hấp. Theo các chuyên gia, COPD cần tiếp tục được quan tâm trong chiến lược quốc gia về phòng, chống bệnh không lây nhiễm, với đầu tư tương xứng nhằm giảm tử vong, nâng cao chất lượng cuộc sống và tăng số năm sống khỏe cho người bệnh.
Định hướng này phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị về tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân, trong đó đặt ra yêu cầu chuyển từ tư duy tập trung điều trị sang chủ động phòng bệnh. Với COPD, điều đó đòi hỏi không chỉ điều trị khi người bệnh đã có triệu chứng mà còn phải chú trọng nhận diện yếu tố nguy cơ, nâng cao nhận thức cộng đồng, phát hiện sớm và xây dựng mô hình quản lý liên tục ngay từ y tế cơ sở.
Các chuyên gia nhấn mạnh, phát hiện bệnh càng sớm thì hiệu quả quản lý càng cao, kết quả điều trị càng tốt và chi phí càng được giảm đáng kể. Tuy nhiên, để chẩn đoán xác định COPD và hen phế quản cần có sự tham gia của các tuyến y tế đủ cơ sở vật chất, nhân lực chuyên môn, từ đó xây dựng phác đồ phù hợp với từng người bệnh.
PGS.TS Phan Thu Phương khuyến cáo, những người có triệu chứng hô hấp mạn tính, tiền sử hút thuốc lá, thuốc lào hoặc thường xuyên tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ cần đến cơ sở y tế để được thăm khám, chẩn đoán sớm. Khi đã được chẩn đoán mắc bệnh, người bệnh cần chủ động trang bị kiến thức, tuân thủ nghiêm việc điều trị và duy trì kết nối với nhân viên y tế để có kế hoạch xử trí phù hợp khi xuất hiện những diễn biến bất thường.

Đo chức năng hô hấp để tầm soát bệnh COPD tại Bệnh viện Bạch Mai. Ảnh: Thái Bình
