Trong sự nghiệp xây dựng và phát triển văn hóa hiện nay, việc phát triển ngành công nghiệp văn hóa (CNVH) đang trở thành một yêu cầu cấp thiết. Đây chính là thực hiện chính sách kinh tế trong văn hóa do Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ 5, khóa VIII nêu ra.
Công nghiệp văn hóa
Theo quan điểm hiện đại, CNVH được xác định bao gồm các lĩnh vực chủ chốt: truyền thông, thiết kế, thời trang, sản phẩm tương tác, nghệ thuật biểu diễn, xuất bản, phim ảnh, nghệ thuật thị giác.
Phát triển CNVH đang dần trở thành nhận thức chung của nhiều quốc gia. Ở các nước châu Âu, thuật ngữ CNVH gắn với tập hợp các ngành kinh tế khai thác và sử dụng hiệu quả tính sáng tạo kỹ năng sở hữu trí tuệ, sản xuất các sản phẩm và dịch vụ có ý nghĩa văn hóa xã hội. Tỷ trọng CNVH trong hệ thống kinh tế của nhiều nước đã được nâng lên với tốc độ nhanh và CNVH trở thành một ngành công nghiệp trụ cột trong nhiều nền kinh tế. Theo UNESCO, giá trị các sản phẩm của CNVH được thực hiện trong thương mại toàn cầu đã tăng gấp 3 lần trong khoảng thời gian từ năm 1980 - 1991, từ 67 tỷ USD lên 200 tỷ USD. Ở Hồng Kông, 85% thu nhập quốc dân có được từ nguồn thu dịch vụ giải trí, truyền hình, quảng cáo. Bộ phim hoạt hình Đôrêmon ngoài việc bán bản quyền cho truyền hình, xuất khẩu ra nước ngoài, các nhà kinh doanh Nhật Bản còn xuất bản truyện tranh, làm quà tặng lưu niệm... tổng doanh thu lên đến hơn 2 tỷ USD.
 Hội thảo "Công nghiệp văn hóa ở Việt Nam - thực trạng và giải pháp" . |
CNVH Việt Nam còn chập chững
Ngay từ đầu những năm 90 thế kỷ XX, ở nước ta đã bắt đầu xuất hiện quan niệm mới về lao động văn hóa - nghệ thuật, khi coi đó là một loại hàng hóa đặc biệt và bắt đầu tìm tòi những phương thức mới nhằm phát triển văn hóa - nghệ thuật dưới điều kiện nền kinh tế hàng hóa. Trong một số lĩnh vực như điện ảnh, sân khấu, xuất bản đã có sự tham gia của tư nhân. Thị trường văn hóa đã dần phát triển cùng với ý thức xây dựng ngành CNVH từng bước được hình thành.
Tuy nhiên, trong những chặng đường đầu tiên, hàng loạt vấn đề đặt ra cần giải quyết về nhận thức lý luận. Chẳng hạn như mâu thuẫn giữa các giá trị văn hóa vốn mang tính trừu tượng, định tính với hiệu quả kinh tế thị trường vốn mang tính cụ thể, định lượng; mâu thuẫn giữa tính cấp bách của phát triển văn hóa với nhận thức lạc hậu của nhiều người đối với CNVH; mâu thuẫn giữa khả năng tăng trưởng nhanh chóng của tiêu dùng văn hóa với sự lạc hậu và không đồng bộ của phương thức sản xuất và kinh doanh văn hóa hiện nay...
Trong hội thảo "Công nghiệp văn hóa ở Việt Nam - thực trạng và giải pháp" do Viện Văn hóa nghệ thuật - Bộ VH-TT&DL vừa tổ chức tại Hà Nội, các đại biểu đã đưa ra những dẫn chứng sinh động phản ánh sự yếu kém và thiếu đồng bộ của quá trình CNVH nước nhà. Điện ảnh Việt Nam mỗi năm sản xuất khoảng 10 phim nhựa, nhưng chỉ có 1/10 số phim này được người xem tiếp nhận ngoài thị trường, thậm chí tỷ lệ này cũng không ổn định. Cả nước có 129 đơn vị biểu diễn nghệ thuật, trong đó có 12 đơn vị trực tiếp do Bộ VH-TT&DL quản lý. Chỉ tính riêng 12 đơn vị này mỗi năm Nhà nước đầu tư trung bình 100 tỷ đồng, nhưng trực tiếp vào vở diễn chỉ chừng 10 tỷ đồng, còn phần lớn dành cho bảo trì cơ sở làm việc, điện nước, lương bổng, chính sách. Trong bảng thống kê cơ cấu tổng sản phẩm trong nước theo thực giá chia theo ngành kinh tế, các hoạt động văn hóa và thể thao chỉ chiếm 0,55% năm 1995 và năm 2008 tụt xuống còn 0,44%.
Cần đẩy mạnh tính thực thi
Trước hết, cần đổi mới tư duy xây dựng quan niệm mới về phát triển CNVH. Phải coi sự nghiệp văn hóa cũng là một ngành sản xuất, có khả năng tạo ra các sản phẩm tinh thần cao đẹp, đồng thời mang lại hiệu quả kinh tế thiết thực.
Cần tạo ra sự chuyển biến về hệ thống chính sách và cơ chế quản lý văn hóa khoa học, tuân theo nguyên tắc thống nhất, tinh giản, hiệu quả, tiến hành tổ chức lại một cách khoa học các tổ chức quản lý văn hóa để quản lý phù hợp với quy luật phát triển văn hóa và xây dựng CNVH.
Giải pháp nữa là thúc đẩy cải cách các đơn vị sự nghiệp văn hóa. Đối với các đơn vị văn hóa mang tính công ích như thư viện, nhà bảo tàng công cộng và đơn vị làm nghệ thuật, phải được đầu tư tài chính. Đối với đơn vị văn hóa có tính công ích dùng vào các hạng mục kinh doanh tự mình phát triển về mặt thuế phải thực hiện chính sách thuế suất bằng 0 hoặc thuế suất thấp. Đối với đơn vị công nghiệp phi lợi nhuận phải từng bước đưa họ vào thị trường thông qua cạnh tranh thị trường để thúc đẩy họ phát triển.
Hơn nữa cần bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, phát huy và quy phạm hóa thị trường văn hóa. Nhà nước cần quan tâm phát triển thị trường văn hóa, coi trọng xây dựng cơ sở thị trường văn hóa, xây dựng hệ thống lưu thông hàng hóa văn hóa hiện đại. Đẩy mạnh việc xây dựng hệ thống pháp luật về thị trường văn hóa, từng bước hình thành cơ chế quản lý văn hóa có lợi cho thị trường văn hóa và CNVH phát triển lành mạnh tốt đẹp.
Quỳnh Nga