Một nghiên cứu mới được đăng trên tạp chí khoa học Quaternary Science Reviews vừa mang đến một góc nhìn hoàn toàn mới về lịch sử phân bố của loài người cổ đại.
Bằng việc phân tích các mảnh công cụ đá phát hiện tại bán đảo Ả Rập, nhóm nhà khoa học quốc tế nhận thấy người Neanderthal nhiều khả năng đã tiến sâu vào vùng sa mạc ở phía nam từ khoảng 55.000 năm trước.
Trong hình dung truyền thống của giới sinh học và khảo cổ học, người Neanderthal thường được xem là chủng người chịu lạnh, chỉ sinh sống tập trung tại các khu vực băng giá ở châu Âu. Tuy nhiên, nhiều phát hiện trong những thập kỷ qua đã dần thay đổi bức tranh này khi đưa họ đến tận vùng Siberia xa xôi hay khu vực Trung Đông.
Người Neanderthal thường được xem là chủng người chịu lạnh, chỉ sinh sống tập trung tại các khu vực băng giá ở châu Âu. Hình minh họa: Martyman, CC BY-SA 3.0.
Việc tìm thấy những dấu vết mới nhất tại sa mạc Nefud thuộc Ả Rập Saudi tiếp tục chứng minh chủng người cổ này có khả năng thích nghi linh hoạt hơn rất nhiều so với những gì giới chuyên gia từng nghĩ.
Tâm điểm của công trình nghiên cứu là địa điểm khảo cổ Jebel Katefeh-1, viết tắt là JKF-1, nằm cạnh một hồ nước cổ đại gần thành phố Jubbah thuộc sa mạc Nefud.
Tại vùng đất khô hạn này, khí hậu khắc nghiệt đã khiến các bộ xương hay mẫu DNA cổ đại không thể tồn tại theo thời gian. Do đó, bài toán đặt ra cho các nhà khảo cổ là phải xác định xem ai mới thực sự là chủ nhân của những công cụ bằng đá được tìm thấy rải rác trong khu vực.
Để tìm ra câu trả lời, nhóm nghiên cứu do nhà khảo cổ Huw Groucutt từ Đại học Malta (Malta) dẫn đầu đã thu thập và đo đạc hàng trăm mảnh đá sắc nhọn được chế tác theo kỹ thuật chế tạo công cụ đặc trưng. Họ xây dựng một cơ sở dữ liệu quy mô lớn so sánh các sản phẩm đá ở các khu vực Ả Rập, Levant và Đông Bắc Phi.
Bằng cách áp dụng các mô hình thống kê máy tính có độ chính xác thử nghiệm hơn 93%, các nhà khoa học đã phân biệt được dấu ấn chế tác giữa người Hiện đại (Homo sapiens) và người Neanderthal. Kết quả phân tích cho thấy các công cụ đá ở JKF-1 mang đặc điểm hình thái giống hệt với sản phẩm do người Neanderthal tạo ra.
Một số công cụ đá được tìm thấy rải rác trong khu vực địa điểm khảo cổ JKF-1. Ảnh: Palaeodeserts Project.
Không dừng lại ở việc nhận diện dấu vết chế tác, các chuyên gia còn tiến hành đào hố thám sát mới và áp dụng phương pháp đo phát quang kích thích quang học đối với các hạt cát trong lòng đất. Phương pháp này giúp xác định chính xác thời điểm cuối cùng mà hạt cát tiếp xúc với ánh nắng mặt trời.
Kết quả phân tích cho thấy các công cụ đá nằm ở lớp đất niên đại khoảng 55.000 năm trước, thời điểm sa mạc Nefud đang trải qua giai đoạn chuyển mình từ khô hạn sang ẩm ướt hơn.
Vào khoảng thời gian này, lượng mưa tăng lên đã làm đầy lại các hồ nước cổ và giúp thảm thực vật lan rộng khắp một phần sa mạc. Sự xuất hiện của các nguồn nước và đồng cỏ xanh tươi nhanh chóng thu hút các đàn động vật ăn cỏ di chuyển vào sâu trong nội địa bán đảo Ả Rập.
Theo các nhà nghiên cứu, người Neanderthal rất có thể đã nương theo hành trình di cư của những đàn động vật này để tiến sâu hơn về phía nam, khai thác các nguồn tài nguyên mới.
Chuyên gia Knut Bretzke từ Đại học Tübingen (Đức), một nhà khảo cổ học không tham gia vào dự án, đánh giá những bằng chứng được đưa ra về sự hiện diện của người Neanderthal tại bắc Ả Rập mang tính thuyết phục cao.
Phát hiện này không chỉ mở rộng đáng kể phạm vi phân bố địa lý của người Neanderthal mà còn mở ra khả năng vùng bán đảo Ả Rập từng là giao điểm quan trọng, nơi giao thoa và diễn ra quá trình phối giống giữa người Neanderthal và tổ tiên người hiện đại của chúng ta.