Có thể nói anh Nguyễn Quang Hà là nhà văn gạo cội với thể loại tiểu thuyết về đề tài chiến tranh Cách mạng. Anh đã cho xuất bản hàng chục cuốn trong vòng vài chục năm trở lại đây như Tiếng thở dài của đất, Sông dài như kiếm..., đặc biệt, cuốn Vùng lõm đã được Hội Nhà văn Việt Nam trao giải B trong cuộc thi tiểu thuyết 3 năm từ 2006 - 2009. Và mới đây trong năm 2011, anh lại cho ra mắt bạn đọc cuốn Con nợ.
Hiện thực chiến tranh trong Con nợ
Khi đất nước có ngoại xâm thì “giặc đến nhà, đàn bà cũng đánh” huống chi những thanh niên trai trẻ thuộc thế hệ anh Nguyễn Quang Hà hơn 40 năm về trước. Ở cái thời mà được lên đường tòng quân đánh giặc với bạn bè cùng trang lứa, hòa cùng đoàn quân ra trận còn vui và tự hào hơn bất cứ phần thưởng nào. Những người lính ấy là những tín đồ trung thành của tự do và độc lập dân tộc, họ lăn xả vào cuộc chiến mà không hề hay biết phía trước là con đường đầy chông gai, gian khổ, tốn nhiều mồ hôi, công sức, có khi phải hy sinh cả tính mạng.
 |
Được thể hiện dưới hình thức thể loại tiểu thuyết, nhưng Con nợ rất giàu chất liệu hiện thực đời sống như hãy còn tươi rói của cuộc chiến chống Mỹ cứu nước ở vào giai đoạn cam go nhất, nên đây có thể coi là cuốn ký sự chiến tranh cách mạng. Con nợ đã đề cập đến một khoảng thời gian khá dài trong lịch sử đấu tranh bảo vệ và dựng xây Tổ quốc từ năm 1954 đến nay ở làng Lai Hạ, xã Mai Vân, quận Mai Hương, Thừa Thiên Huế.
Làng Lai Hạ cũng như bao làng khác của Bình - Trị - Thiên năm xưa với lính lệ, đồn bốt giăng đầy với mưu đồ không cho cộng sản ngóc đầu dậy. Sự có mặt của quân Mỹ và bè lũ tay sai ở cái làng quê nhỏ bé này cũng đồng nghĩa với sự cướp bóc, hà hiếp những người dân thường vô tội, gây bao nhiêu đau thương tang tóc cho người dân.
Hình tượng người nữ chiến sĩ cộng sản năm xưa
Hà Thị Dung - nữ nhân vật chính của tác phẩm là người chiến sĩ cộng sản kiên trung. Cùng với Dung còn có bao người phụ nữ khác của làng Lai Hạ. Tất cả họ đều đã sống, chiến đấu và hy sinh vì cuộc sống bình yên của làng Lai Hạ.
Bố và em trai Dung bị trúng đạn pháo của địch, chết ngay giữa mâm cơm trước sân. Đấy là một mối thù nhà mà Dung cần phải trả. Trong quá trình tìm cách trả thù nhà ấy, Dung tìm đến với cách mạng qua tình yêu với Bá, một chiến sĩ an ninh nằm vùng ở làng Lai Hạ. Tình yêu giữa hai người đã đơm hoa, kết nụ trong căn hầm bí mật được đào ngay dưới bàn thờ bố Dung. Khi đứa con trong bụng Dung được ba tháng thì Bá theo sự phân công của Cách mạng phải lên đường ra Bắc tập kết.
Trong lần bọn ác ôn đến Lai Hạ họp dân nhằm khủng bố tinh thần những ai đứng về phía Việt Minh, dù đang có mang nhưng Dung đã thẳng thắn nói trước mặt tên đại úy ngụy khiến hắn: “vung chân phải thật mạnh đá vào bụng Dung” (tr 79).
Thế là lại một mối thù nữa chất lên người phụ nữ nghèo này. Nhưng chưa hết, chồng Dung đã gặp bom, hy sinh ngay trên Trường Sơn. Người nữ chiến sĩ cộng sản Hà Thị Dung cùng một lúc gánh trên đôi vai nhỏ bé của mình bốn mối thù nhà đều do tội ác của quân xâm lược và bè lũ Việt gian bán nước gây nên. Quyết không chịu gục ngã, cô kiên quyết đứng lên trả thù nhà, đền nợ nước.
Nhưng có lẽ cam go nhất mà người nữ chiến sĩ cộng sản như Dung phải đối mặt với một thực tế khá éo le là khi phong trào cách mạng ở Lai Hạ đang bị khủng bố, bọn ngụy về bắt thanh niên vào lính dân vệ, Lý Quảng cấu kết với chính quyền thực dân và bè lũ tay sai ức hiếp nhân dân. Đấy chính là lúc những người cộng sản như Dung phải biết hy sinh những tình cảm cá nhân để mưu cầu lợi ích cho phong trào cách mạng.
Điều này đã khiến Dung nhiều đêm thức trắng để suy nghĩ, một chiến sĩ cộng sản lại chấp nhận lấy kẻ thù của mình làm chồng. Đành rằng chi bộ ai cũng biết, nhưng chuyện này lại không thể nói cho dân làng biết, sẽ lộ bí mật. Nhưng cuối cùng: “Đã là nghị quyết của chi bộ, mình là đảng viên, mình phải chấp hành” (tr 149).
Dung chỉ là một trong vô vàn chị em phụ nữ miền Nam trước đây đã phải gánh chịu quá nhiều tổn thất, hy sinh, tình cảm và cuộc sống cá nhân, kiên quyết đứng lên đi theo con đường cách mạng dưới sự lãnh đạo của Đảng, giành cho bằng được độc lập tự do cho dân tộc, cuộc sống bình yên cho nhân dân. Hành động quả cảm của những người nữ chiến sĩ cộng sản ở miền Nam trước đây góp phần lý giải một cách sâu sắc hơn nguyên nhân và ý nghĩa thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ cách đây gần 40 năm về trước. Gương chiến đấu hy sinh của họ rất đáng để cho mỗi chúng ta học tập và noi theo trong cuộc sống dựng xây đất nước hôm nay.
Đạo Thành