Sự kiện nhật thực toàn phần diễn ra vào chiều ngày 2/8/2017 từng thu hút sự chú ý của hàng chục triệu người dân trên khắp nước Mỹ. Tuy nhiên, trong khi phần lớn mọi người chuẩn bị kỹ lưỡng các loại kính bảo vệ chuyên dụng để quan sát nhật thực, nhiều người khác lại chủ quan bước ra đường và nhìn thẳng lên trời.
Một trong số này có Nia Payne, một cô gái 26 tuổi sống tại quận Staten Island, thành phố New York, địa phương nằm trong vùng quan sát nhật thực một phần với khoảng 70% đĩa mặt trời bị mặt trăng che khuất.
Dù phần lớn mọi người chuẩn bị kỹ lưỡng các loại kính bảo vệ chuyên dụng, nhiều người khác lại chủ quan bước ra đường và nhìn thẳng lên trời để ngắm nhật thực diễn ra ngày 2/8/2017 ở Mỹ. Ảnh: Global News
Giống như phản xạ tự nhiên của bao người khác, Nia nghĩ rằng việc nhìn thoáng qua Mặt Trời trong khoảng thời gian cực ngắn sẽ không gây ra bất kỳ tác hại nào. Cô ngước mắt lên bầu trời và quan sát hiện tượng thiên văn này trong khoảng 6 giây bằng mắt thường.
Ngay sau đó, cảm thấy không an tâm, Nia đã mượn một chiếc kính quan sát từ người xung quanh. Tuy nhiên, thiết bị này lại không đáp ứng tiêu chuẩn an toàn ISO 12312-2 do Hiệp hội Thiên văn học Mỹ khuyến cáo.
Bất chấp điều đó, cô tiếp tục nhìn vào mặt trời qua cặp kính không đạt chuẩn thêm khoảng 15-20 giây trước khi quay trở về nhà.
Chỉ vài giờ sau khi trở lại không gian trong nhà, mắt trái của Nia bắt đầu xuất hiện một vùng mờ đục ngay trung tâm thị giác. Tình trạng này không hề thuyên giảm mà ngày càng trở nên rõ nét hơn trong 2 ngày tiếp theo.
Vùng mờ dần cô đọng lại thành một hình lưỡi liềm hoàn hảo, nằm cố định ngay chính giữa mọi cảnh vật mà Nia cố gắng nhìn vào. Hướng của hình lưỡi liềm này trùng khớp hoàn toàn với vị trí của Mặt Trăng đang che đĩa Mặt Trời vào thời điểm cô ngước nhìn.
Hai cơ chế âm thầm thiêu rụi võng mạc
Nhận thấy sự bất thường nghiêm trọng, Nia đã đến khám tại Bệnh viện Mắt & Tai New York thuộc Hệ thống Y tế Mount Sinai. Báo cáo ca bệnh sau đó được công bố trên tạp chí y khoa JAMA Ophthalmology vào tháng 12/2017 bởi đội ngũ chuyên gia do các tiến sĩ Avnish Deobhakta và Richard B. Rosen dẫn dắt.
Khi đo thị lực lâm sàng, mắt phải của Nia đạt mức tối đa 20/20, trong khi mắt trái đạt 20/25. Dù chỉ số suy giảm thị lực trên bảng đo ở mức tương đối nhẹ, trải nghiệm thực tế của bệnh nhân lại vô cùng tồi tệ khi vùng tổn thương hình lưỡi liềm che khuất hoàn toàn khả năng đọc chữ, nhìn chi tiết và nhận diện khuôn mặt.
Ảnh siêu âm cho thấy góc dưới bên phải của mắt trái Nia Payne có tổn thương tế bào dưới dạng một vết khuyết hình lưỡi liềm. Ảnh: JAMA Network
Để tìm hiểu nguyên nhân, các bác sĩ đã tập trung kiểm tra lớp tế bào cảm quang nằm ở đáy võng mạc, nơi tập trung các tế bào nón chịu trách nhiệm xử lý màu sắc và chi tiết sắc nét tại vùng hố thị giác.
Hiện tượng tổn thương võng mạc do ánh nắng xảy ra khi mắt tiếp xúc với ánh sáng Mặt Trời hội tụ mạnh qua thủy tinh thể, gây ra 2 cơ chế tàn phá đồng thời. Cơ chế đầu tiên là tổn thương nhiệt, khi điểm hội tụ ánh sáng làm tăng nhiệt độ mô võng mạc vượt quá ngưỡng chịu đựng của tế bào.
Cơ chế thứ hai nguy hiểm hơn là tổn thương quang hóa, trong đó tia cực tím và ánh sáng xanh mang năng lượng cao phá hủy các liên kết phân tử trong protein nhạy sáng, tạo ra các gốc tự do hủy hoại tế bào ngay cả khi chưa đạt ngưỡng bỏng nhiệt.
"Dấu ấn" không thể chữa lành
Điều khiến ca bệnh này trở nên đặc biệt trong lịch sử y khoa là sự trùng khớp kinh ngạc giữa bản vẽ của bệnh nhân và hình ảnh chẩn đoán cận lâm sàng.
Ban đầu, các bác sĩ yêu cầu Nia dùng bút phác họa lại chính xác những gì cô nhìn thấy lên một tờ giấy. Bức vẽ hiển thị một hình lưỡi liềm đúng theo hướng của nhật thực một phần chiều 2/8/2017.
Tiếp đó, đội ngũ y tế sử dụng công nghệ chụp chiếu hiển vi quang học thích ứng, một kỹ thuật hiện đại vốn được phát triển cho thiên văn học để sửa lỗi nhiễu khí quyển khi quan sát các ngôi sao xa xôi.
Kết quả hình ảnh võng mạc ở độ phân giải mức tế bào cho thấy một vùng tế bào cảm quang bị phá hủy hoàn toàn có hình lưỡi liềm, trùng khít với bức vẽ tay của cô gái.
Giải thích về hiện tượng này, Tiến sĩ Avnish Deobhakta cho biết thủy tinh thể của mắt đã hoạt động như một kính phóng đại, hội tụ chùm ánh sáng hình lưỡi liềm trực tiếp lên vùng võng mạc nhạy cảm và thiêu rụi các tế bào tại đúng vị trí đó.
Do các tế bào cảm quang một khi đã bị phá hủy sẽ không bao giờ có khả năng tái tạo hay sinh trưởng trở lại, tổn thương này là vĩnh viễn và không có phương pháp điều trị y khoa nào có thể khắc phục.
Tổn thương trong mắt của Nia Payne là vĩnh viễn và không có phương pháp điều trị y khoa nào có thể khắc phục. Ảnh minh họa: Seema
Nhiều năm trôi qua kể từ sự kiện nhật thực mùa thu năm 2017, tình trạng của Nia Payne không có bất kỳ sự cải thiện nào.
Cô phải tập luyện thói quen sử dụng mắt phải làm mắt chủ đạo trong sinh hoạt hằng ngày. Việc đọc sách báo trở nên vô cùng khó khăn, còn khi thao tác trên máy tính hay điện thoại, cô bắt buộc phải ghé sát mặt vào màn hình.
Mỗi khi nhìn vào bất kỳ bề mặt sáng nào, bóng mờ hình lưỡi liềm từ quá khứ vẫn lặng lẽ xuất hiện ngay trung tâm tầm nhìn của Nia, trở thành một lời nhắc nhở vĩnh viễn về cái giá của vài giây chủ quan trước sức mạnh của ánh sáng Mặt Trời.