 Hát văn - Một giai điệu tín ngưỡng của người Việt. |
Theo thống kê dân số của một tổ chức thế giới, Việt Nam được xếp là một trong những dân tộc đang trẻ hóa. Khái niệm trẻ thường đi liền với sự mới, năng động, sôi nổi, nhanh nhạy. Cũng dễ hiểu vì sao trào lưu âm nhạc thế giới với nhịp điệu sôi động, bạo liệt cả giai điệu và vũ đạo lại tác động nhanh, mạnh tới giới trẻ. Bản chất thị hiếu của thanh niên là nghe và nhìn, chưa kể một phần rất đáng kể trong số họ là du học sinh hoặc là những người có ảnh hưởng trong môi trường gia đình có người sinh sống ở nước ngoài. Thế nên chẳng lạ gì khi nhạc hip hop, gần đây là trào lưu nhạc trẻ Nhật Bản, Hàn Quốc với những ban nhạc trẻ như Super Juniors, Girl Generation, SNSD (Hàn Quốc) với những ca khúc sôi động, cuồng nhiệt đã khiến giới trẻ Việt Nam mê dại.
Buồn thay, âm nhạc cổ điển, ANDT quí giá đào tạo bao lâu mới thành nghề và đã có những tài năng lẫy lừng thế giới thì chắc cũng chỉ có khoảng 5% được sống trong tầng lớp thanh niên. Thực trạng này cũng chung số phận với văn hóa đọc khi mà công nghệ thông tin phát triển thì việc đọc sách trở thành chuyện xa xỉ đối với lớp trẻ. Cũng dễ hiểu khi mà bản chất của âm nhạc là gắn với thời trang, tầng lớp thanh niên thường không mấy quan tâm đến thực trạng đời sống chính trị, đến những khó khăn trong đời sống mà đặt mục đích hưởng thụ lên trên, hướng đến những cái mang tính thời trang.
Còn nhớ, sau khi kết thúc Chiến tranh Thế giới lần thứ II năm 1945, thanh niên thế giới mất hết niềm tin, đi tìm bản ngã cá nhân, chạy theo trào lưu hip hop. Cũng như vậy, thanh niên Việt Nam sau cuộc chiến tranh chống Mỹ kéo dài hàng chục năm cũng đang lần tìm bản ngã của thế hệ mình.
Thời chiến tranh chống Mỹ cứu nước, chúng ta đã từng có phong trào “Tiếng hát át tiếng bom”, những Đoàn chèo Tổng cục Hậu cần, Đoàn tuồng Liên khu 5, Đoàn ca kịch Bình Trị Thiên… khi đó rất có sức sống, tác động mạnh vào đời sống xã hội. Thế nhưng rất tiếc điều này đã không nối dài được ra thời bình - thời kỳ xây dựng và phát triển đất nước.
Trên các phương tiện truyền thông, người ta cũng nói nhiều về ANDT với mong muốn khơi dậy lòng đam mê, yêu mến trong cộng đồng và tìm mọi cách để nuôi dưỡng, phát triển NTDT. Đã rất nhiều người tâm huyết, bỏ công sức tiền của để vực dậy vốn ANDT đang trong thực trạng mất dần bản sắc. Những câu lạc bộ bảo tồn nghệ thuật hát chầu văn thuộc Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam; Chiếu hát xẩm Hà Nội 36 phố phường, CLB âm nhạc Sắc Việt với ca trù, chèo, chầu văn trong khu phố cổ Hà Nội; dự án khôi phục và quảng bá nghệ thuật hát xẩm Hà Nội của Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn và phát triển ANDT… là những hoạt động rất đáng kể của những người có tình yêu, lòng đam mê và trách nhiệm với NTDT nói chung và ANDT nói riêng.
Có điều là công việc của họ đang gặp muôn vàn khó khăn bởi thực chất, các loại hình ANDT thường chỉ hợp với cuộc sống nông nhàn của người nông dân. Thế nhưng ngày nay, làng đã biến đổi, đã bê tông hóa đến tận từng ngõ ngách vô hình trung đã tước đi không gian thanh bình, đồng nghĩa với việc không còn môi trường cho ANDT tồn tại khoẻ mạnh. Đó phải chăng chính là điều kiện để cho nhạc trẻ, nhạc hip hop thế giới lấn sân?
Một lần tình cờ đi hát karaoke cùng đám bạn trẻ du học sinh, thật ngạc nhiên khi có bạn cầm micro hát ngọt ngào mấy bài dân ca của Nhật Bản, Hàn Quốc, nhưng khi bảo hát một bài dân ca của Việt Nam thì chịu vì không thuộc bài nào. Có một điều chắc chắn rằng những ông bố, bà mẹ trẻ thế hệ 7X, 8X không mấy ai có thể ru con bằng những bài hát ru.
Đem câu chuyện buồn của Việt Nam trò chuyện với một vài người Việt từng sống ở nước ngoài, được biết, để bảo tồn và phát huy ANDT, ngoài tài năng mang dấu ấn cá nhân, mọi việc đều được chính phủ nâng đỡ về tài chính. Chẳng hạn ở Trung Quốc, ANDT được đưa vào du lịch để làm nó sống động và địa phương đó thay mặt Nhà nước Trung Quốc nâng đỡ, tạo điều kiện cho nó hoạt động và phát triển. Còn ở Australia, âm nhạc thổ dân chẳng hạn, được nghiên cứu, đánh giá, bảo tồn, rồi Chính phủ còn tổ chức những ngày văn hóa thổ dân, loại trừ những yếu tố mê tín, còn lại là những điệu múa nguyên thủy đậm đà bản sắc dân tộc... Muốn nói gì thì nói, Nhà nước phải tạo điều kiện cho nghệ sĩ, nghệ nhân có đất biểu diễn và sống được thì lúc đó mới nói đến chuyện đưa âm nhạc đi vào đời sống.
NTDT nói chung và ANDT nói riêng của ta vốn có truyền thống như thế, đã từng dùng tiếng hát át tiếng bom mà sao hôm nay lại không đi được vào đời sống? Phải chăng là chúng ta làm chưa hấp dẫn? Có cách gì không để trên cơ sở bảo tồn, trên cơ sở 7 thang âm ấy sáng tạo thêm để ANDT đến được với người nghe hôm nay?
Một kiến trúc sư người Pháp đã nói rằng: Hãy quên đi truyền thống, đập nát nó ra, biến thành máu thịt của mình để sáng tác. Sáng tạo nghệ thuật là thế, là phải nhập vào di sản dân tộc, tiêu hóa nó để sản sinh ra những tác phẩm cho ngày hôm nay.
Chợt nhớ gần đây, trong chương trình Giọng hát Việt, một giám khảo cao hứng thả lời khen: Hôm nay chúng ta đã phát hiện được hai ông Tây. Trời ạ, tức là vị này khen hai thí sinh nam hát tiếng Anh hay trong chương trình thi Giọng hát Việt! Cổ súy như vậy thì ANDT rồi sẽ đi đến đâu?
Showbiz toàn cầu đang sôi lên vì điệu nhảy Gangnam của raper Spy (Hàn Quốc). Trai gái Việt cũng phát cuồng với điệu nhảy ngựa Gangnam. Thực chất thì Gangnam Style cũng bắt đầu từ những điệu múa võ cổ của Hàn Quốc, lược bớt đi và tiếp thu âm nhạc thế giới. Quan trọng là anh chàng Spy đã biết biến các điệu thức dân tộc và tiếp thu trào lưu âm nhạc hiện đại một cách hợp lý và hiệu quả nên được cộng đồng đương đại đón nhận.
Hiệu ứng của Gangnam Style cũng đã lan sang giới âm nhạc Trung Quốc. Giờ đây, Trung Quốc cũng có điệu nhảy Gangnam Style mang đậm màu sắc của các điệu múa cổ Trung Quốc. Người Hồ Nam (Trung Quốc) đã dùng điệu Gangnam Style để quảng bá du lịch. Vũ công nhảy theo điệu nhạc sôi động này không phải là nghệ sĩ mà là người nông dân với hy vọng điệu nhảy xuất phát từ Hàn Quốc sẽ thu hút nhiều khách từ xứ kim chi đến với họ. Cũng ở đất nước Trung Hoa, Gangnam Style còn được đưa vào môn thể dục với mục đích dùng tiết tấu âm nhạc để tránh đi sự khô khan của môn học này… Bằng cách như thế, họ đã đưa được vốn quý của ANDT vào đời sống cộng đồng.
Ngay tại Hà Nội, vào cuối tháng 10/2012, Đại sứ quán Nhật Bản đã tổ chức đêm nhạc điện tử hòa âm cùng kèn môi và đàn tranh, phải chăng cũng là cách gắn âm nhạc truyền thống với hiện đại để chúng cùng cộng hưởng trong đời sống hôm nay?
Bao giờ ANDT mới đi vào được đời sống sẽ còn là nỗi trăn trở của nhiều người lâu nay tận tâm tận lực với nó. Một khía cạnh nào đó, cách làm của Hàn Quốc, Trung Quốc với những ảnh hưởng rộng lớn trong đời sống có lẽ cũng là một gợi ý cho những người đã và đang tâm huyết với ANDT. Cũng từng có ý kiến cho rằng Gangnam Style na ná điệu múa Lý ngựa ô của Việt Nam?
Tố Lan