Việc thiếu nhận thức ở giai đoạn đầu khiến rào cản ngăn chặn sự xâm nhập của chất gây nghiện này vào môi trường học đường trở nên mong manh hơn bao giờ hết.
Sự chuyển dịch của ngành công nghiệp thuốc lá sang các sản phẩm thế hệ mới đang đặt thế hệ trẻ trước những rủi ro nghiêm trọng về sức khỏe tâm thần và thể chất. Không dừng lại ở những cảnh báo mang tính răn đe truyền thống, việc thấu hiểu cơ chế tàn phá não bộ của nicotine và thay đổi tư duy tiếp cận truyền thông được xem là chìa khóa cốt lõi để biến việc nói "Không" với thuốc lá thành một biểu tượng của sự bản lĩnh, tỉnh táo ở giới trẻ ngày nay.
Cơ chế tàn phá não bộ giới trẻ của Nicotine
Bản chất của các hội chứng suy giảm tập trung, cáu gắt hay mất kiểm soát cảm xúc ở người sử dụng thuốc lá điện tử không đơn thuần là những biểu hiện tâm lý nhất thời, mà bản chất là một chuỗi rối loạn sinh học phức tạp diễn ra bên trong hệ thần kinh trung ương. Khi nicotine xâm nhập vào cơ thể, chất này di chuyển rất nhanh lên não bộ và tác động trực tiếp vào các thụ thể receptor NMDA. Quá trình này kích thích não bộ giải phóng một lượng lớn dopamine – chất dẫn truyền thần kinh tạo ra cảm giác tưởng thưởng và sảng khoái tạm thời.
Phân tích sâu hơn về cơ chế sinh học gây lệ thuộc, PGS. TS. BS. Nguyễn Văn Tuấn cho biết: "Khi cơ thể đã phụ thuộc vào nguồn nicotine từ bên ngoài, cơ chế tự điều tiết của não bộ bị can thiệp, khiến lượng chất dẫn truyền thần kinh tự nhiên giải phóng ra ít đi. Do đó, khi người dùng đột ngột dừng sử dụng, tình trạng thiếu hụt tạm thời sẽ lập tức xảy ra, dẫn đến hội chứng cai. Về mặt nhận thức, tư duy người bệnh sẽ bị đình trệ, mất đi sự nhanh nhẹn, liền mạch và suy giảm trí nhớ nghiêm trọng. Về mặt cảm xúc, họ phải đối diện với cảm giác trống trải, buồn chán, thiếu hụt năng lượng và mất khả năng đương đầu với áp lực dẫn đến sự cáu gắt, bực bội liên tục. Các nghiên cứu chuyên sâu gần đây còn chỉ ra rằng, sự thiếu hụt này ở mức độ nặng có thể kích động các ý tưởng và hành vi tự sát."
Nicotine trong thuốc lá điện tử ảnh hưởng không chỉ não bộ mà còn ảnh hưởng hệ tim mạch, hệ hô hấp, đặc biệt là não bộ của trẻ vị thành niên.
Đáng lo ngại hơn, tác động tiêu cực của nicotine đối với cấu trúc não bộ của học sinh, sinh viên mang tính phá hủy nghiêm trọng hơn rất nhiều so với người trưởng thành. Não bộ của trẻ em và trẻ vị thành niên đang nằm trong giai đoạn hoàn thiện, hình thành và củng cố các mạng lưới liên kết thần kinh. Để đạt đến trạng thái ổn định ở tuổi trưởng thành, các đường dẫn truyền tự nhiên cần được phát triển một cách liền mạch.
Theo PGS. TS. BS. Nguyễn Văn Tuấn, việc dung nạp nicotine trong giai đoạn này sẽ chiếm dụng các receptor của chất dẫn truyền thần kinh trung ương, cản trở hoàn toàn con đường phát triển tự nhiên. Sự can thiệp thô bạo này buộc hệ thần kinh phải thiết lập các đường liên kết thay thế, làm đảo lộn cấu trúc tổng thể và gây rối loạn rõ rệt quá trình trưởng thành của bộ não. Nếu sử dụng với tần suất lớn và kéo dài, những tổn thương này sẽ để lại hậu quả vĩnh viễn, rất khó để phục hồi.
Cũng theo PGS. Tuấn, nicotine không chỉ tác động đến não bộ của giới trẻ mà còn tác động đến tim mạch. Nicotine sẽ làm tăng huyết áp, tăng nhịp tim với người bình thường, còn những người đã mắc bệnh này rồi thì còn nguy hiểm hơn nữa. Không những thế, nicotine cũng tác động trực tiếp vào hệ hô hấp. Nó không chỉ tác động trực tiếp vào hệ nhung mao của đường hô hấp mà n còn tác động cả trung tâm hô hấp. Điều đáng nói là nếu tổn thương càng lâu thì lại càng khó hồi phục. Ngoài ra, nicotine còn làm tăng đường máu hoặc rối loạn chuyển hóa lipid…
Sự lệ thuộc nicotine và các phương pháp điều trị
Chia sẻ về sự lệ thuộc vào nicotine và các phương pháp điều trị, PGS. Tuấn cho hay, tình trạng lệ thuộc vào nicotine được cấu thành từ hai yếu tố: lệ thuộc về sinh học và lệ thuộc về tâm lý xã hội. Do đó, quá trình điều trị đòi hỏi phải có sự can thiệp đồng thời và toàn diện vào cả hai khía cạnh này.
Trước hết, đối với can thiệp sinh học, mục tiêu cốt lõi là giải quyết tình trạng thiếu hụt dopamine và các triệu chứng tiêu cực do hội chứng cai nicotine gây ra trong giai đoạn đầu. Quá trình điều trị sinh học này không chỉ dừng lại ở việc cắt cơn nghiện tạm thời, mà còn hướng tới việc phục hồi và đưa các chức năng cơ thể trở lại trạng thái cân bằng tự nhiên.
Song song với đó, liệu pháp điều trị tâm lý xã hội đóng vai trò điều chỉnh hành vi, bởi sử dụng thuốc lá bản chất là một hành vi gây nghiện. Biện pháp này tập trung vào việc nâng cao nhận thức của người bệnh và cộng đồng xung quanh về cả tác hại trước mắt lẫn hệ lụy lâu dài đối với sức khỏe cá nhân và những người phơi nhiễm thụ động. Từ những thay đổi trong nhận thức, chuyên gia y tế sẽ hướng dẫn, trang bị cho người bệnh các phương pháp khoa học để từ bỏ thuốc lá một cách bền vững và ngăn ngừa nguy cơ tái nghiện.