Cơ chế ẩn trong não kích thích cơn thèm cà phê, chocolate, đường và chất béo

Hầu hết những người ghiền cà phê đều nhớ lần đầu nhấp ngụm nước đen đặc đắng nghét rồi nhăn mặt tự thề không bao giờ đụng đến nữa. Nhưng chỉ vài tuần sau, chính thức uống ấy lại trở thành thứ không thể thiếu đối với họ vào mỗi sáng. 

Vậy tại sao lại có sự chuyển hóa kỳ lạ như vậy? Một công trình khoa học mới được công bố trên tạp chí Nature hồi đầu tháng 11 đã tiết lộ câu trả lời nằm ở một tín hiệu hóa học âm thầm truyền từ đường tiêu hóa lên não bộ.

Nhóm nghiên cứu, do Giáo sư sinh lý học Zachary Knight tại Đại học California cơ sở San Francisco (UCSF) (Mỹ) dẫn đầu, đã tập trung tìm hiểu về dopamine - chất dẫn truyền thần kinh vốn quen thuộc với vai trò tạo ra cảm giác "thưởng/phạt". 

Khác với các tín hiệu nhanh xuất hiện chỉ trong vài giây khi nhìn thấy một món ăn ưa thích, hệ thống dopamine chậm phản ứng với những gì diễn ra bên trong cơ thể khi cảm biến ở ruột phát hiện đường hoặc chất béo. 

Theo Giáo sư Knight, chuỗi tín hiệu trên duy trì trong não suốt nhiều phút và đóng vai trò cốt lõi thúc đẩy con người học cách yêu thích một số hương vị theo thời gian.

Để chứng minh điều này, các nhà khoa học đã tách riêng phản ứng vị giác khỏi phản ứng dinh dưỡng bằng cách đưa trực tiếp nước đường hoặc dung dịch giống sữa lắc vào dạ dày chuột rồi đo lượng dopamine giải phóng. 

Kết quả cho thấy, dưỡng chất tạo ra phản ứng mạnh mẽ tại vùng đáy bên trước (BLA) thuộc thể hạnh nhân. Đây là một khu vực nhỏ mà trước đây giới khoa học chưa từng biết rõ vai trò trong việc ghi nhớ và học hỏi về thức ăn. 

Bước tiếp theo, nhóm tác giả tiến hành kiểm tra xem đường dẫn thần kinh này có thực sự giữ vai trò quyết định đối với việc hình thành sở thích hay không. 

Khi các nhà khoa học chủ động chặn đứng đường dẫn từ ruột lên não, những con chuột vẫn duy trì việc ăn uống bình thường nhưng lại hoàn toàn đánh mất khả năng nhận diện rằng một hương vị lạ đang đi kèm với nguồn năng lượng dồi dào. 

Điều đó khẳng định đường dẫn này không hề can thiệp vào việc cơ thể ăn nhiều hay ít, mà chuyên trách nhiệm vụ xây dựng niềm yêu thích đối với từng hương vị cụ thể.

Không dừng lại ở mô hình động vật, các nhà khoa học còn mở rộng tìm kiếm những dấu hiệu tương tự trên cơ thể người. 

Nhà tâm lý học Dana Small tại Đại học Yale (Mỹ) đã phân tích lại dữ liệu chụp cắt lớp phát xạ positron trên nhóm 13 nam giới sau khi uống sữa lắc hoặc đồ uống không calo. Bà nhận thấy lượng dopamine giải phóng tập trung mạnh ở vùng đáy bên trước bên trái của thể hạnh nhân khi cơ thể tiếp nhận dưỡng chất.

Một nghiên cứu độc lập khác, sử dụng phương pháp chụp cộng hưởng từ chức năng trên người trưởng thành sau khi nạp đường glucose, cũng ghi nhận mức độ hoạt động gia tăng rõ rệt tại cùng khu vực não bộ này. 

Dẫu vậy, giới chuyên gia lưu ý rằng kỹ thuật cộng hưởng từ chức năng chỉ phản ánh hoạt động chung của não chứ chưa đo lường trực tiếp lượng dopamine, nên đây vẫn chỉ được xem là những bằng chứng mang tính gián tiếp.

Một chi tiết khiến đội ngũ nghiên cứu không khỏi bất ngờ là cả trên chuột lẫn người, phản ứng thần kinh ở bán cầu não trái luôn diễn ra mạnh mẽ hơn hẳn so với bên phải. 

Trong sinh học thần kinh, các mạch liên quan đến chức năng sinh tồn cơ bản như ăn uống thường hoạt động khá đối xứng, do đó sự chênh lệch đầy bí ẩn này hiện vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ đang được phòng thí nghiệm của giáo sư Knight tiếp tục giải mã.

Dù vậy, những phát hiện mới mẻ trên đã mở ra góc nhìn đầy triển vọng đối với nhóm thuốc kiểm soát cân nặng hoạt động theo cơ chế mô phỏng hormone đường ruột. 

Giáo sư Knight nhận định, các loại thuốc này có thể làm suy giảm tín hiệu dopamine do dưỡng chất kích hoạt, từ đó khiến những món ăn giàu năng lượng dần mất đi sức hấp dẫn vốn có đối với người sử dụng.

Nếu các kết quả trên tiếp tục được kiểm chứng sâu rộng hơn trên người, việc nắm bắt tường tận hành trình từ lúc đường ruột nhận diện dưỡng chất đến khi não bộ khắc ghi ký ức sẽ mở ra cánh cửa giúp con người điều chỉnh khẩu vị một cách tinh tế. 

Từ đó, điều này sẽ hướng tới những phương pháp điều trị không chỉ kiểm soát cơn đói mà còn hóa giải tận gốc những cơn thèm ăn khó cưỡng.