Một đời giữ nghề, giữ đức của người thợ vùng cửa biển
Trong không gian nồng đượm mùi gỗ của xưởng đóng tàu ven sông Chanh, làng Cống Mương (phường Liên Hòa, tỉnh Quảng Ninh), nghệ nhân Lê Đức Chắn đang miệt mài nắn nót những công đoạn cuối cùng của con thuyền ba vách mà ai đó đã đặt hàng.
Ở tuổi 77, đôi mắt ông vẫn sắc sảo khi kiểm tra từng đường ghép, mối nối. Với ông, mỗi con thuyền không chỉ là sản phẩm lao động mà còn là nơi gửi gắm sinh mạng, sinh kế của người đi biển.
"Làm thuyền, khâu chọn vật liệu giữ vai trò quyết định. Gỗ phải chọn loại tốt, không sâu, không tì vết. Mỗi mối ghép đòi hỏi phải chính xác, kín khít. Chỉ một chi tiết làm ẩu cũng có thể trở thành mối nguy giữa sóng nước, sơ suất một chút sẽ ảnh hưởng đến tính mạng ngư dân. Vì thế, người thợ không chỉ cần tay nghề mà phải có trách nhiệm và cái tâm", ông Chắn chia sẻ.
Nghệ nhân Lê Đức Chắn bên mô hình thuyền ba vách. Ảnh: Tiến Sinh.
Là hậu duệ của dòng họ Lê Đức nức tiếng với nghề đóng thuyền, ông Chắn là truyền nhân đời thứ 17. Từ nhỏ, ông đã được xem các cụ, các bác, cha mình làm nghề, rồi dần dần được truyền dạy những bí quyết đóng thuyền truyền thống.
Theo lời kể của ông Chắn, thuyền ba vách gắn với lịch sử hình thành của vùng đất, nơi cư dân sinh sống trong điều kiện sông nước phức tạp, thường xuyên đối mặt với gió ngược, nước ngược. Từ thực tiễn ấy, các bậc tiền nhân đã sáng tạo nên loại thuyền buồm cánh dơi với kết cấu đặc biệt, có thể vận hành linh hoạt trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt.
Đây không chỉ là phương tiện mưu sinh, mà còn là kết tinh của tri thức dân gian, kinh nghiệm đi biển và bản lĩnh chinh phục thiên nhiên của cư dân vùng cửa sông Bạch Đằng. Không chỉ kỹ thuật, nghề đóng thuyền còn đặt ra yêu cầu cao về đạo đức. Người học nghề ngày trước không được cầm đục ngay, mà phải trải qua thời gian dài làm việc lặt vặt để được thử thách về tính cách, sự kiên trì.
Nhớ lời các cụ dạy "trước khi học nghề phải học làm người; với thợ đóng thuyền, nếu không có tâm thì không thể làm nghề lâu dài" nên trong suốt cuộc đời làm nghề đóng thuyền ba vách, ông Chắn luôn giữ nguyên tắc "làm nghề phải tử tế, có trách nhiệm đến cùng".
Nghệ nhân Lê Đức Chắn cùng con trai cả kiểm tra từng đường ghép, mối nối của con thuyền tại xưởng đóng thuyền của mình. Ảnh: Tiến Sinh.
Có lẽ bởi sự tử tế và nghiêm túc trong công việc của người nghệ nhân này nên rất nhiều người, khi nhắc tới tên ông đều tỏ sự kính nể.
Trong suốt câu chuyện kể về hành trình làm nghề, tuyệt nhiên không thấy ông nhắc về những tấm huy chương hay bằng khen, mà chỉ rưng rưng nhắc về một ngày đông giá rét thời bao cấp mãi không quên.
Ông chậm rãi kể: "Khi mới 20 tuổi, tôi theo cha đi đóng thuyền thuê tại Hà An cho một gia đình ngư dân tên Thép. Gia cảnh ông Thép khá nghèo, đông con. Ngày con thuyền hoàn thành cũng là lúc gió bấc, mưa phùn tràn về, cái rét cắt da cắt thịt bủa vây xóm chài. Thấy gia cảnh đàn con nheo nhóc, áo ấm không đủ mà mặc, cha tôi đã chạnh lòng thương cảm. Thương lũ trẻ, phong phanh trong giá rét, cha của tôi đã cởi ngay chiếc quần dài mình đang mặc để tặng lại cho chủ nhà.
Hiểu được tấm lòng của cha, tôi cũng cởi bộ quần áo dài của mình, chia cho những đứa con của ông Thép, người cái áo, người cái quần. Con thuyền được bàn giao mà cha con tôi không lấy một đồng tiền công nhưng đổi lại là sự ấm áp lan tỏa giữa người với người trong những năm tháng gian khó nhất".
Hồi sinh di sản và cánh buồm đỏ giữa kỳ quan
Thế nhưng, trước sự thay đổi của thị trường, nghề đóng thuyền ba vách dần rơi vào cảnh mai một. Những đơn đặt hàng thưa vắng, cha con ông vẫn kiên trì bám nghề, linh hoạt chuyển sang đóng thuyền lườn tròn, rồi thuyền đầu lô, sau đó là các loại tàu sắt để mưu sinh.
Tưởng chừng ký ức về những con thuyền ba vách sẽ dần lùi vào quên lãng, bất ngờ một ngày, ông nhận Chắn nhận được đơn đặt hàng từ một công ty du lịch đề nghị đóng 3 chiếc thuyền ba vách màu đỏ. Niềm vui vỡ òa, ông Chắn không giấu nổi sự xúc động khi có cơ hội được chạm tay vào những con thuyền đã gắn bó suốt cuộc đời mình.
Những người công nhân đang miệt mài với công việc tại xưởng đóng thuyền ba vách. Ảnh: Tiến Sinh.
Kể từ hôm đó, ông Chắn bắt đầu hành trình sản xuất 3 thuyền ba vách với nhiều thuận lợi. Chủ nhân đặt hàng cũng yêu cầu ông Chắn phải hoàn thành trong thời gian 3 tháng nên suốt thời gian này, ông Chắn tạm gác mọi hoạt động bên lề, tập trung cho công việc này. Đến khi hoàn thành và bàn giao những con thuyền ba vách tại khu Vịnh Hạ Long, ông Chắn mới hay, ý nghĩa của đơn hàng đặc biệt này. Niềm vui, xen lẫn tự hào bỗng ùa về khiến ông xúc động.
Những mô hình thuyền ba vách tại nhà của nghệ nhân Lê Đức Chắn. Ảnh: Tiến Sinh.
Đại diện Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ninh cho biết, việc đưa thuyền ba vách trở lại nhằm đa dạng hóa sản phẩm du lịch, đồng thời góp phần bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa biển.
"Chúng tôi mong muốn du khách không chỉ tham quan cảnh quan, mà còn được trải nghiệm những giá trị văn hóa đặc trưng của cư dân vùng vịnh, trong đó có thuyền buồm truyền thống", vị đại diện chia sẻ.
Theo định hướng của tỉnh Quảng Ninh, thời gian tới sẽ đưa vào khai thác 10 thuyền buồm ba vách truyền thống trên Vịnh Hạ Long, trước mắt 3 chiếc hoạt động ven bờ, tiến tới hình thành đội thuyền phục vụ du lịch.
Những con thuyền được đóng hoàn toàn bằng gỗ, mang màu nâu trầm, nổi bật với hai cánh buồm đỏ rực – hình ảnh từng gắn bó với đời sống cư dân vùng biển. Không chỉ có giá trị thẩm mỹ, đây còn là loại thuyền sở hữu kỹ thuật đi biển cổ tinh xảo, có khả năng chạy ngược gió, điều mà ít loại thuyền truyền thống làm được.
Kể từ khi những con thuyền 3 vách xuất hiện, hình ảnh du lịch Vịnh Hạ Long cũng như rực rỡ hơn. Nhiều người dân và du khách không khỏi ngỡ ngàng trước sự xuất hiện trở lại của những cánh buồm đỏ thắm giữa vịnh xanh. "Đã lâu lắm rồi mới thấy buồm cổ trên vịnh. Nhìn thấy là nhớ cả một thời đi biển của cha ông", một ngư dân ở Hạ Long chia sẻ.
Thuyền ba vách nổi bật trên Vịnh Hạ Long thời gian gần đây.
Việc hồi sinh thuyền ba vách không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mà còn góp phần khơi dậy ký ức văn hóa, tạo điểm nhấn riêng cho du lịch Quảng Ninh trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng lớn.
Với nghệ nhân Lê Đức Chắn, sự trở lại của thuyền ba vách là niềm vui khó nói hết bằng lời. Bởi sau nhiều thập kỷ lặng lẽ giữ nghề, những giá trị mà cha ông để lại đang có cơ hội được nhìn nhận, được khơi dậy và được tiếp nối trong một không gian mới – không gian du lịch di sản.
Giữa kỳ quan thiên nhiên thế giới, khi những cánh buồm đỏ lại căng gió, hình bóng người nghệ nhân già bên xưởng gỗ ven sông Chanh vẫn lặng thầm. Ông không chỉ giữ nghề đóng thuyền, mà còn giữ "hồn" của một vùng cửa biển – nơi kỹ thuật, đạo đức và tình người hòa vào từng thớ gỗ, từng cánh buồm vươn ra sóng nước.
Mời quý vị và các bạn xem thêm video dưới đây:
Video nghệ nhân Lê Đức Chắn chia sẻ về thuyền ba vách.
