Yếu tố đặc biệt về địa hình, địa chất ở Lai Châu
Đêm 16, rạng sáng 17/7, khu vực xã Mường Than, tỉnh Lai Châu xảy ra mưa lớn dẫn đến lũ ống, lũ quét tại bản Chít. 6 người tử vong, 9 người bị thương. Đến sáng 21/7 vẫn còn 2 người mất tích.
Khoảng 100 giờ kể từ khi trận lũ dữ quét qua, nhiều khu vực tại xã Mường Than, tỉnh Lai Châu, vẫn ngổn ngang đất đá, cây gỗ và những mảng bê tông vỡ vụn. Bản làng từng yên bình nằm dọc quốc lộ 32 giờ hiện lên với những khoảng trống đau xót, nơi nhiều căn nhà đã bị dòng nước cuốn đi hoặc phá hủy.
Lũ quét tan hoang ở Mường Than. Ảnh: Ngọc Hà
Về địa hình và đặc điểm địa chất, có thể đánh giá hiện tượng vừa qua tại xã Mường Than, tỉnh Lai Châu thuộc loại hình đa thiên tai hay tai biến phức hợp. Địa hình khu vực chịu tác động trực tiếp thuộc cánh đồng Mường Than ở cao độ khoảng 500 m, bên dìa khu vực đỉnh dãy Hoàng Liên Sơn – ranh giới tự nhiên giữa hai tỉnh Lai Châu và Lào Cai. Địa hình khu vực có mức độ phân cắt lớn. Các suối đổ xuống cánh đồng Mường Than từ cao độ 1500 đến 2.500 m. Trong đó, suối Nậm Sáng có lưu vực từ độ cao 1.600m. Diện tích lưu vực khoảng 6 km2, chiều dài khoảng 5 km. Góc dốc trung bình khoảng 11-12 độ.
Địa hình suối Nậm Sáng có độ dốc lớn, nhưng không liên tục, một số đoạn mở rộng tự nhiên và tương đối thoải, thuận lợi cho việc tích tụ các vật liệu sạt lở cũng như tích nước trên sườn dốc. Dòng chảy của suối có một số đoạn uốn quanh trên đoạn ngắn, chứng tỏ trong quá khứ suối đã nhiều lần bị sạt lở quy mô lớn lấp dòng.
Khu vực xảy ra sạt lở, lũ quét có đặc điểm địa chất phức tạp với sự xuất hiện của các thành tạo đá magma và nhiều hệ thống đứt gãy lớn. Đá gốc bị nứt nẻ, vỡ vụn mạnh, đất phong hóa hình thành có chiều dày lớn, thuận lợi cho việc phát sinh hiện tượng trượt lở.
Mưa lớn kích hoạt thiên tai
GS.TS Đỗ Minh Đức cho biết, theo thống kê của các cơ quan về khí tượng thủy văn, lượng mưa tháng 6 năm nay ở khu vực miền núi phía Bắc lớn hơn nhiều so với trung bình dài hạn. Khu vực xảy ra thiên tai, từ cuối tháng 6, đầu tháng 7 đã nhiều lần xảy ra sạt lở với quy mô nhỏ đến trung bình do mưa lớn trong thời gian ngắn (ví dụ như đèo Khau Cọ ngày 10/7). Mưa lớn cực đoan trong thời gian ngắn ở các thời gian trước đã gây ra nhiều khối sạt lở quy mô nhỏ, trung bình gia tăng tải trọng, tăng khả năng chứa nước trên mái dốc và làm ách tắc dòng chảy.
Lũ quét, sạt lở đất xảy ra bất ngờ, khó dự báo. Ảnh: Ngọc Hà
Ngày 17/7 tiếp tục xảy ra mưa lớn tập trung trong thời gian ngắn, diễn ra cục bộ. Tại khu vực Mường Than mưa 3h trước hơn 120 mm và 4 giờ đến thời điểm xảy ra đạt 150mm. Mưa lớn như vậy đã dồn lượng nước khổng lồ trong thời gian ngắn, đẩy trôi tất cả vật liệu đất, đá, than cây có trong dòng chảy từ trước và gây ra lũ quét, lũ bùn đá với sức tàn phá khủng khiếp.
Chuyên gia dự báo sạt lở, lũ quét liên quan mưa lớn sẽ còn tiếp tục trong một số ngày tới. Các khu vực có đặc điểm địa hình, địa chất và mưa lớn đã diễn ra trong thời gian qua cần đặc biệt lưu ý bao gồm:
Lai Châu với các xã trọng điểm bao gồm Bum Tở, Hua Bum, Thu Lũm, Mường Tè, Pa Ủ, Pu Sam Cáp, Sìn Hồ, Tủa Sín Chải… Lào Cai chú ý các xã Chế Tạo, Lao Chải, Mù Cang Chải, Púng Luông. Điện Biên chú ý các xã Nà Tấu, Mường Phăng, Pú Nhi.
Ứng phó với thiên tai khi mưa bão còn phức tạp
Để ứng phó với rủi ro thiên tai, GS.TS Đỗ Minh Đức cho biết cần thường xuyên theo dõi và cập nhật các thông tin về dự báo thời tiết và cảnh báo thiên tai. Các đợt mưa lớn gây thiệt hại nghiêm trọng nhất thường kéo dài nhiều ngày và có 2-3 khoảng thời gian khác nhau lượng mưa vượt ngưỡng nguy hiểm (150-180mm/ngày, 60mm/h, 90-100mm/3h, 110-120mm/6h).
Rà soát dọc các suối nhánh, dòng chảy phát hiện hiện tượng sạt lở hay cây gãy đổ gây nghẽn dòng chảy, nếu có cần khai thông dòng chảy hoặc di chuyển người dân ở nơi trũng thấp vùng hạ lưu đến nơi an toàn. Lưu ý, trên một dòng chảy có thể có một hay nhiều điểm nghẽn. Chú ý các dòng suối có nuôi cá nước lạnh.
Rà soát phát hiện sớm dấu hiệu phát sinh khối trượt lớn như khe nứt kéo dài trên mái dốc sau những ngày mưa lớn vừa qua. Một số khe nứt sẽ không dẫn ngay đến sạt lở, nhưng một khi đã xuất hiện khe nứt, mái dốc sẽ không thể tự "liền lại" được nữa và nguy cơ sạt lở luôn tiềm ẩn.
Khối trượt lớn và lũ quét, lũ bùn đá do nghẽn dòng có thể xảy ra ngay cả khi mưa giảm hẳn . Do vậy, chỉ quay trở lại khi không còn cảnh báo nguy cơ thiên tai.
'Quý vị và các bạn có thể theo dõi các cảnh báo sạt lở, lũ quét và mưa lớn theo thời gian thực trên ứng dụng "Sạt lở Việt Nam" do nhóm chúng tôi phát triển dựa trên các kết quả nghiên cứu gần mười năm qua', GS Thái lưu ý.
Trong điều kiện, sạt lở, lũ quét đã và đang diễn ra như hiện nay, các dấu hiệu cảnh báo sớm có thể nhận biết như nước đột ngột rỉ ra hoặc phun lên bùn lầy từ các sườn dốc, bờ vách đất. Tiếng cành cây gãy răng rắc, tiếng đá tảng va đập vào nhau trầm đục. Một số trường hợp sẽ phát sinh tiếng nổ lớn. Nước suối từ trong hoặc đục nhẹ đột ngột chuyển sang màu đục ngầu của bùn đất.
Thêm một lưu ý là thiên tai thường xảy ra rất bất ngờ trong đêm tối, từ nửa đêm đến rạng sáng hôm sau.
Khi có mưa lớn cần thường xuyên kiểm tra các dòng chảy có khu dân cư ở lân cận, khoảng 15-30 phút/lần. Trường hợp thông thường, mực nước lên nhanh thì phải di chuyển ngay. Nếu mưa lớn tiếp diễn mạnh mà mực nước không tăng, thậm chí giảm thì cũng cần cần cảnh báo ngay và di chuyển đến địa hình cao hơn dòng chảy ít nhất 10-12 mét.
