Một trong những nguyên nhân chủ yếu của việc tỷ lệ hút thuốc lá còn cao và giảm chậm là do thuế thuốc lá của Việt Nam còn rất thấp. Giá thuốc lá rẻ làm tăng khả năng tiếp cận và mua thuốc lá của thanh thiếu niên và người nghèo.
Chia sẻ với Báo Sức khoẻ & Đời sống, TS Vũ Hoàng Linh, Giảng viên Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội cho hay, trên thực tế chúng ta thấy rằng chi phí do thuốc lá được chia làm 2 loại:
Chi phí trực tiếp gồm chi phí mà người dân sử dụng tiền để mua thuốc lá. Thực ra chi phí này không cao. Tính ra chỉ bằng 2% ngân sách của hộ gia đình và với những hộ gia đình nghèo thì sẽ cao hơn một chút là chi phí nhiều hơn, chi phí cho những căn bệnh do thuốc lá gây ra mà như các chuyen gia y tế, tổ chức Y tế thế giới đã đưa ra các cảnh báo về những căn bệnh liên quan đến thuốc lá như ung thư, các bệnh mạn tính COPD, hen phế quản, viêm phổi, viêm họng…Những căn bệnh này điều trị rất tốn kém ví dụ như ung thư, COPD.
Chi phí gián tiếp là chi phí tổn thất về năng suất lao động vì những người hút thuốc lá bị bệnh nhiều hơn, sức khoẻ kém hơn không có sức khoẻ để đóng góp thực sự cho nền kinh tế như những người khoẻ mạnh khác. Người dùng thuốc lá nghỉ làm do bệnh tật rất là đáng kể và như vậy chi phí này cũng khá lớn.
TS. Vũ Hoàng Linh - Giảng viên Kinh tế, Đại học Quốc Gia Hà Nội.
Nếu tính cả chi phí gián tiếp và chi phí trực tiếp thì thuốc lá gây ra tổn thất khá cao. Theo ước tính của WHO mức này khoảng 108 nghìn tỷ tương đương hơn 1,1 % GDP của Việt Nam. Do đó, nếu nhìn vào tương quan đóng góp của thuốc lá với nền kinh tế và với những tổn thất cho xã hội mà thuốc lá gây ra thì có sự khác biệt rất lớn.
"Nhìn vào con số thu ngân sách thì ngành công nghiệp thuốc lá đóng góp khoảng 20 nghìn tỷ nghe con số có vẻ là lớn nhưng nếu nhìn vào tổn thất của xã hội mà thuốc lá mang đến là 100 nghìn tỷ thì chúng ta sẽ thấy 1 đồng thu ngân sách mà thuốc lá tạo ra thì xã hội phải bỏ ra hơn 5 đồng để chữa trị khắc phục những vấn đề mà thuốc lá gây ra', TS Linh nói.
Do đó, việc tăng thuế thuốc lá là rất cần thiết. Tuy nhiên, khi nói về tăng thuế thuốc lá nhiều người cho rằng thu ngân sách nhà nước sẽ bị giảm. Nhưng thực tế lại không phải vậy, theo ước tính của các nghiên cứu nếu tăng thuế sẽ có thể tăng nguồn thu từ 5 nghìn tỷ đến 29 nghìn tỷ tuỳ theo mức tăng như thế nào.
Và việc tăng thuế có ảnh hưởng tích cực đến ngân sách nhà nước, ví dụ như Thái Lan sau 11 lần tăng thuế thì ngân sách nhà nước tăng gấp 4 lần cái số thu từ thuốc lá.
Theo TS Linh, chúng ta thấy rằng áp dụng mức thuế cao là dấu hiệu tích cực với ngân sách và việc số tiền thu ngân sách có vai trò quan trọng, cho những chương trình phòng chống thuốc lá, tuyên truyền về tác hại của việc hút thuốc lá ở thanh thiếu niên.
Ngoài ra, khi tăng thuế thuốc lá chúng ta có thể giảm chi phí y tế này. Lợi ích này chúng ta nhìn thấy ở nhiều khía cạnh. Thứ nhất là chi phí y tế liên quan đến thuốc lá giảm đáng kể. Bao gồm cả khoản thu về BHYT , nhất là trong bối cảnh hiện nay Việt Nam bước vào giai đoạn già hoá dân số sẽ có những áp lực lên hệ thống BHYT. Tiếp đến là tăng thuế thuốc lá dẫn tới tăng giá thuốc sẽ giúp cho chúng ta giảm tỷ lệ người hút thuốc. Tỷ lệ người hút thuốc ở Việt Nam hiện nay đang rất cao. So với các nước trong khu vực chúng ta đứng hàng đầu, có khoảng 40% nam thanh niên hút thuốc, tỷ lệ hút thuốc chung khoảng hơn 20%. Chúng ta có nhiều biện pháp từ tuyên truyền, giáo dục, in cảnh báo trong bao thuốc trong nhiều năm, nhưng thực tế tỷ lệ hút thuốc ở Việt Nam hầu như không thay đổi. Vì vậy, để giảm tỷ lệ hút thuốc này chúng ta cần phải tăng thuế.
Đồng quan điểm trên, Ths. Bs Phan Thi Hải , Phó Giám đốc Quỹ phòng chống tác hại thuốc lá của Bộ Y tế cũng cho rằng, thực tế những năm vừa qua nhờ sự nỗ lực rất nhiều của các Bộ ngành, tỉnh thành phố làm nhiều hoạt động các chính sách tốt về phòng chống tác hại của thuốc lá. Tuy nhiên, vì mức thuế thấp nên tác động không đáng kể đến tỷ lệ dùng thuốc lá. Trong khi đó, theo WHO, Thái Lan tăng thuế thuốc lá tác động lên tỷ lệ giảm hút thuốc lá của Thái Lan đến 50-60%.
Sản phẩm thuốc lá của Thái Lan chỉ khoảng 2,19 – 2,3 tỷ bao trong khi Việt Nam là 6 tỷ bao tức là gấp gần 3 lần. Tỷ lệ giảm thuốc lá của Thái Lan thấp hơn rất nhiều, trong khi nguồn thu thì tăng gấp 2 đến 3 lần của Việt Nam. Kinh nghiệm của Thái Lan cho thấy một điều là khi tăng thuế cao vừa giảm được tỷ lệ sử dụng thuốc lá lại vừa tăng nguồn thu đáng kể cho nhà nước.
WHO đã tổng kết, tăng thuế là một chính sách có lợi rất nhiều đường vừa thắng được sức khoẻ, thắng được kinh tế và giúp được sự phát triển bền vững. Tăng thuế góp phần tích cực trong bảo vệ sức khoẻ đặc biệt là với những nước có tỷ lệ sử dụng thuốc lá cao như Việt Nam.