Theo TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, đã đến lúc cần nhìn thẳng vào sự thật về những hậu quả nặng nề mà thuốc lá gây ra, không chỉ đối với sức khỏe con người mà còn đối với sự phát triển bền vững của đất nước. Khói thuốc lá không đơn thuần là một yếu tố nguy cơ, mà là một "đại dịch thầm lặng" đang âm thầm bào mòn nguồn lực quốc gia, làm gia tăng gánh nặng bệnh tật, kinh tế và bất bình đẳng xã hội.
Vì vậy, để bảo vệ lợi ích tổng thể của quốc gia và sức khỏe cộng đồng, cần có những hành động mạnh mẽ, quyết liệt hơn nữa nhằm kiểm soát và tiến tới loại bỏ thuốc lá khỏi đời sống xã hội.
Thuốc lá là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và bệnh tật trên toàn thế giới. Ảnh minh họa.
Thuốc lá - hỗn hợp độc chất cực kỳ nguy hiểm
TS.BS Nguyễn Trung Nguyên cho biết, thuốc lá là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và bệnh tật trên toàn thế giới. Thực tế, mỗi điếu thuốc chứa một "hỗn hợp hóa học" cực kỳ độc hại với ít nhất 7.000 chất, trong đó có ít nhất 69 chất gây ung thư và nhiều chất gây tổn thương DNA, dẫn đến đột biến gen.
Các chất trong khói thuốc không hề xa lạ mà phần lớn đã bị kiểm soát hoặc cấm sử dụng trong nhiều lĩnh vực khác. Nicotine vừa là chất độc vừa gây nghiện mạnh, tác động trực tiếp lên hệ thần kinh và tạo ra sự phụ thuộc. Formaldehyde – chất dùng để ướp xác gây tổn thương đường hô hấp và ung thư. Benzene là chất cực độc có thể gây ung thư máu. Carbon monoxide, vốn có trong khí thải động cơ, gây tổn thương tim mạch và thần kinh. Ngoài ra còn có arsenic (thạch tín), hydrogen cyanide, chì và hàng loạt hợp chất nguy hiểm khác…
Điểm đáng chú ý là đường hô hấp hấp thu các chất này rất nhanh và gần như hoàn toàn. Khi hút thuốc, con người không chỉ "tiếp xúc" mà thực chất là đưa trực tiếp chất độc vào cơ thể. Không có mức độ hút nào được coi là an toàn, và mọi hình thức thuốc lá từ truyền thống đến thuốc lá thế hệ mới đều gây hại.
Nếu so sánh với khói xe hay khí thải công nghiệp, khói thuốc lá có thành phần tương tự, nhưng mức độ nguy hiểm cao hơn ở cách tiếp xúc. Khói từ môi trường thường được hít ở khoảng cách xa, còn với thuốc lá thì người hút đưa trực tiếp điếu thuốc lá lên miệng - ngậm hút khói thuốc trực tiếp vào phổi. Điều này khiến việc hút thuốc giống như chủ động đưa nguồn ô nhiễm đậm đặc nhất vào cơ thể mỗi ngày.
Hậu quả nặng nề đối với sức khỏe và xã hội
TS.BS Nguyễn Trung Nguyên cho hay, tác hại của thuốc lá là toàn diện và nghiêm trọng. Theo các nghiên cứu tại Việt Nam, mỗi năm có hơn 100.000 ca tử vong liên quan đến thuốc lá, trong đó phần lớn là do hút thuốc chủ động. Con số tử vong này cao gấp hơn 10 lần số lượng tử vong do tai nạn giao thông hàng ngày, nhiều hơn rất nhiều so với nhiều nguyên nhân tử vong khác mà xã hội thường chú ý.
Thuốc lá là nguyên nhân chính gây ung thư phổi, với nguy cơ cao gấp 10–20 lần so với người không hút. Bệnh thường có tiên lượng xấu và tỷ lệ tử vong cao. Ngoài ra, thuốc lá còn làm tăng mạnh nguy cơ bệnh mạch vành, nhồi máu cơ tim và đột quỵ. Những tổn thương này thường không thể hồi phục hoàn toàn và có thể tái phát nhiều lần.
Không chỉ dừng lại ở đó, thuốc lá còn ảnh hưởng đến khả năng sinh sản, gây vô sinh ở cả nam và nữ, làm tăng nguy cơ sảy thai, thai chết lưu và giảm cân nặng trẻ sơ sinh. Những tác động này kéo dài qua nhiều thế hệ, ảnh hưởng đến chất lượng dân số.
TS.BS Nguyễn Trung Nguyên nhấn mạnh, không chỉ hút thuốc chủ động, mà hút thuốc thụ động cũng là một vấn đề nghiêm trọng. Những người không hút nhưng sống hoặc làm việc trong môi trường có khói thuốc vẫn phải chịu các nguy cơ tương tự. Tại Việt Nam, hàng chục nghìn người tử vong mỗi năm do hút thuốc thụ động, trong đó phần lớn là phụ nữ. Điều này cho thấy thuốc lá không chỉ là vấn đề cá nhân mà còn là vấn đề của cộng đồng.
Hình ảnh thuốc lá điện tử các bệnh nhân tại BV Bạch Mai đã từng sử dụng. Ảnh: Quỳnh Mai.
Về kinh tế, thuốc lá gây ra gánh nặng rất lớn. Tổng thiệt hại do thuốc lá tại Việt Nam lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng mỗi năm, bao gồm chi phí y tế, mất năng suất lao động và tổn thất do tử vong sớm. Con số này cao gấp nhiều lần so với nguồn thu từ thuế thuốc lá. Ngoài ra, thuốc lá còn gây ô nhiễm môi trường, từ phá rừng đến rác thải và ô nhiễm nước.
Đáng chú ý, thuốc lá còn làm gia tăng bất bình đẳng xã hội. Các hộ gia đình có người hút thuốc phải dành một phần thu nhập đáng kể cho thuốc lá, làm giảm chi tiêu cho các nhu cầu thiết yếu như y tế, giáo dục và dinh dưỡng.
Nghịch lý nhận thức và yêu cầu hành động mạnh mẽ
TS.BS Nguyễn Trung Nguyên đưa ra một vài dẫn chứng mà theo ông đó là những nghịch lý rất rõ ràng trong xã hội hiện nay. Cụ thể, đó là con người rất lo lắng về các vấn đề an toàn thực phẩm và hóa chất, nhưng lại chấp nhận việc hít khói thuốc – một hỗn hợp chứa hàng nghìn chất độc như một điều bình thường. Trong khi thực phẩm nhiễm một chất độc có thể bị thu hồi ngay lập tức, thì việc sử dụng thuốc lá với lượng lớn chất độc mỗi ngày lại không bị phản ứng tương xứng.
Theo ông, nguyên nhân sâu xa nằm ở sự gây nghiện của nicotine và thói quen xã hội đã hình thành từ lâu. Nicotine tác động lên hệ thần kinh, tạo cảm giác dễ chịu tạm thời và dẫn đến phụ thuộc. Khi ngừng sử dụng, người hút có thể gặp các triệu chứng như mệt mỏi, khó tập trung, nhưng đây đều là những biểu hiện nhẹ và không nguy hiểm. Tuy nhiên, chính sự khó chịu này khiến nhiều người tiếp tục hút thuốc và duy trì vòng lặp nghiện.
TS.BS Nguyễn Trung Nguyên thông tin thêm, thực trạng sử dụng thuốc lá tại Việt Nam vẫn ở mức rất cao và có thể coi là một "điểm đen" của thế giới. Việt Nam hiện nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc cao nhất, với khoảng 40% nam giới sử dụng thuốc lá; tính chung cả hai giới, tỷ lệ này vào khoảng 20% và giảm rất chậm qua các năm.
Bên cạnh đó, tình trạng hút thuốc thụ động cũng phổ biến đến mức đáng báo động, khi phần lớn những người không hút vẫn thường xuyên phải tiếp xúc với khói thuốc trong sinh hoạt và môi trường làm việc, qua đó chịu ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe. Trong khi đó, tỷ lệ cai thuốc thành công chỉ ở mức thấp, cho thấy việc chỉ dựa vào khuyến cáo hay thay đổi hành vi cá nhân là chưa đủ để giải quyết vấn đề.
Hình ảnh tổn thương não của một nữ bệnh nhân tại BV Bạch Mai sau lần duy nhất thử hút thuốc lá điện tử. Ảnh: Quỳnh Mai.
"Trước thực trạng này, đòi hỏi phải có những giải pháp mạnh mẽ, mang tính hệ thống và lâu dài. Dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá sửa đổi năm 2026 đang được lấy ý kiến và dự kiến thông qua trong năm nay được xem là cơ hội đặc biệt quan trọng. Với quy mô và mức độ ảnh hưởng sâu rộng của thuốc lá đối với sức khỏe, kinh tế và chất lượng dân số, nếu luật được xây dựng với tầm nhìn đủ mạnh và thực thi hiệu quả, lợi ích mang lại sẽ rất lớn cho quốc gia.
Ngược lại, nếu bỏ lỡ cơ hội này, có thể phải mất thêm hơn một thập kỷ nữa mới có thể điều chỉnh, trong khi những hệ lụy đối với thế hệ hiện tại và tương lai sẽ tiếp tục gia tăng, đặc biệt trong bối cảnh xu hướng hưởng thụ đang gia tăng ở giới trẻ.
Trong điều kiện đất nước đã hòa bình, ổn định, kinh tế phát triển và khoa học đã cung cấp đầy đủ bằng chứng về tác hại của thuốc lá, việc chậm trễ trong hành động không còn là điều có thể chấp nhận. Đây không chỉ là vấn đề y tế, mà còn là trách nhiệm đối với sự phát triển bền vững của quốc gia và tương lai các thế hệ.
Vì vậy, định hướng quan trọng nhất của chính sách cần là không tạo ra người hút thuốc mới, đặc biệt trong giới trẻ. Đồng thời, phải kiểm soát chặt chẽ môi trường không khói thuốc, hoạt động quảng cáo và các yếu tố thúc đẩy tiêu thụ. Đặt sức khỏe người dân lên hàng đầu cần trở thành nguyên tắc xuyên suốt trong mọi quyết sách, như một nền tảng để bảo vệ chất lượng dân số và sự phát triển lâu dài của đất nước", TS.BS Nguyễn Trung Nguyên nhận định.
Cần cấm hút thuốc lá đối với người sinh từ năm 2010 trở đi
Theo Giám đốc Trung tâm chống độc, một trong những giải pháp mang tính căn cơ và bền vững là cấm hút thuốc lá đối với công dân Việt Nam sinh từ năm 2010 trở đi.
Theo quy định hiện hành, trẻ em là đối tượng bị cấm hút thuốc lá. Tuy nhiên, khi vượt qua độ tuổi này, một cá nhân lại mặc nhiên trở thành "được phép hút". Và nghiên cứu cho thấy, qua độ tuổi này tỷ lệ hút thuốc lá ở người trẻ Việt Nam bùng nổ hút thuốc từ một vài phần trăm tới vài chục phần trăm, rồi duy trì thói quen đó suốt đời. Chính khoảng trống trong chính sách này đã khiến vòng lặp nghiện thuốc và những hậu quả nặng nề tiếp tục tái diễn qua nhiều thế hệ.
"Thực tiễn cho thấy, việc ngăn chặn một người không bắt đầu hút thuốc luôn khả thi và hiệu quả hơn rất nhiều so với việc thuyết phục một người đã nghiện từ bỏ. Khi nicotine đã thiết lập cơ chế phụ thuộc trong não bộ, tỷ lệ cai thuốc thành công là rất thấp. Vì vậy, chiến lược đúng đắn nhất không phải là "giảm hút", mà là không tạo ra người hút mới", ông nói.
Ngoài ra, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên cho rằng, việc lựa chọn mốc năm 2010 mang ý nghĩa đặc biệt. Đây là năm kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội – dấu mốc văn hiến, biểu tượng cho sự phát triển và khát vọng vươn lên của dân tộc. Gắn với mốc này, việc xây dựng một thế hệ công dân không thuốc lá không chỉ là chính sách y tế, mà còn là tuyên bố về một xã hội văn minh, tiến bộ, biết chủ động loại bỏ những yếu tố gây hại và gây nghiện.
Nhìn rộng hơn, dấu mốc 1000 năm cũng gợi nhắc đến chiều dài lịch sử dân tộc, bao gồm cả những giai đoạn khó khăn như thời kỳ Bắc thuộc – khi đất nước bị chi phối và đồng hóa. Nếu ví sự lan rộng của thuốc lá và nghiện nicotine như một dạng "xâm lấn âm thầm" đối với sức khỏe và giống nòi, thì việc chủ động kiểm soát và tiến tới loại bỏ nó cũng chính là một hành động bảo vệ chủ quyền, lần này là chủ quyền về sức khỏe và chất lượng dân số.
TS.BS Nguyễn Trung Nguyên – Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai. Ảnh: Quỳnh Mai.
Còn đối với những người sinh trước năm 2010, đặc biệt là ở lứa tuổi học sinh, sinh viên, đây là giai đoạn then chốt của sự phát triển trí tuệ. Khói thuốc lá chứa nhiều chất độc, trong đó có nicotine, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển não bộ, khả năng tập trung và hiệu suất học tập. Việc bắt đầu hút thuốc trong giai đoạn này gần như đồng nghĩa với việc bước vào con đường nghiện kéo dài suốt đời. Vì vậy, cũng cần có các biện pháp cấm và kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng thuốc lá trong môi trường học đường và trong nhóm đối tượng này, nhằm ngăn chặn nguy cơ hình thành thói quen hút thuốc ngay từ sớm.
"Cấm hút thuốc lá đối với thế hệ sinh từ năm 2010 trở đi không chỉ là một biện pháp hành chính, mà là một chiến lược dài hạn nhằm bảo vệ tương lai quốc gia. Đây là cách tiếp cận chủ động, nhân văn và hiệu quả nhất để chấm dứt vòng xoáy của thuốc lá – bắt đầu từ việc không để một thế hệ mới nào trở thành người hút thuốc", TS.BS Nguyễn Trung Nguyên nói.
Theo ông, nếu bỏ lỡ thời điểm này, chúng ta có thể đánh mất cơ hội hiếm hoi để xử lý tận gốc vấn đề, bởi phải hơn 10 năm nữa mới có thể sửa đổi luật. Khi đó, liệu các thế hệ hôm nay – trong bối cảnh xu hướng hưởng thụ ngày càng gia tăng ở giới trẻ – có còn đủ quyết tâm để kiểm soát thuốc lá vẫn là một dấu hỏi lớn.
Thực trạng thuốc lá tại Việt Nam đã đến lúc cần được giải quyết dứt điểm. Đất nước đang ở giai đoạn ổn định, kinh tế phát triển, đời sống được cải thiện, khoa học – công nghệ đã cung cấp đầy đủ bằng chứng về tác hại. Đây chính là thời điểm đòi hỏi những quyết sách mạnh mẽ, triệt để từ thế hệ hiện tại.
""Nếu chần chừ, chúng ta không chỉ bỏ lỡ cơ hội, mà còn có lỗi với xã hội và các thế hệ tương lai", TS..BS Nguyễn Trung Nguyên nhấn mạnh.
