Các dấu hiệu của cây lan hồ điệp khỏe đẹp
PGS.TS Đặng Văn Đông, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu rau quả là một chuyên gia có nhiều năm nghiên cứu về hoa lan hồ điệp.
Lan hồ điệp (tên khoa học Phalaenopsis) thuộc họ Orchidaceae – một trong những họ thực vật lớn nhất trong vương quốc các loài cây – có nguồn gốc từ khu vực Đông Nam Á, Philippines và Australia.
Trong tự nhiên, lan hồ điệp thường sống bám trên thân cây hoặc trên đá trong rừng sâu, với lá to, dày, mọng nước, cuống hoa uốn cong mang nhiều bông nở rộ. Mỗi cây thường có từ 5 đến 10 lá, bộ rễ trắng khỏe mạnh và phát triển mạnh mẽ. Nhiều loài mang hoa tròn, to, rực rỡ với sắc trắng, hồng, vàng hoặc pha trộn những vệt sọc, viền, đốm mềm mại, tạo nên vẻ đẹp quý phái, tinh tế đặc trưng.
Khi chọn mua lan hồ điệp chơi Tết, người tiêu dùng nên chú ý một số tiêu chí kỹ thuật cơ bản sau để nhận biết cây khỏe, hoa bền và có thể chơi được lâu sau Tết. Các yếu tố có thể nhận diện là cây hoa khỏe đẹp là cây có lá xanh đậm, dày, cứng, bề mặt lá bóng tự nhiên, không nhăn nheo, không có đốm vàng hay vết thối. Rễ lan khỏe thường có màu xanh bạc hoặc xanh ngọc, đầu rễ xanh non, không bị thâm đen hay khô mục.
Nụ hoa lan hồ điệp phải căng tròn, chắc, không bị teo hay vàng đầu nụ để bảo đảm hoa tiếp tục nở đều, bền màu trong suốt dịp Tết.
Cành hoa phải thẳng, mập, cứng cáp, không cong gãy, không có vết dập hay trầy xước. Các mắt hoa phân bố đều trên cành, khoảng cách hợp lý, thể hiện cây được chăm sóc tốt và sinh trưởng ổn định.
Hoa nở có màu sắc tươi, cánh dày, đều, không nhăn, không có dấu hiệu héo hoặc thâm mép. Nụ hoa phải căng tròn, chắc, không bị teo hay vàng đầu nụ để bảo đảm hoa tiếp tục nở đều, bền màu trong suốt dịp Tết.
Giá thể cần sạch, thoáng, không có mùi hôi, không quá ướt; chậu không nên đọng nước. Nên ưu tiên chậu có lỗ thoát nước tốt, giá thể (vỏ thông, dớn, than…) còn tơi, không nén chặt vì úng rễ là nguyên nhân phổ biến làm lan nhanh xuống sức và nhanh tàn.
PGS.TS Đặng Văn Đông khuyên, người dùng nên ưu tiên chọn lan từ cửa hàng/nhà vườn uy tín, cây được trưng bày nơi thoáng mát, có ánh sáng tán xạ, tránh đặt sát nguồn nhiệt hoặc điều hòa quá lạnh. Những chậu lan có dấu hiệu bị "ép nở" gấp thường hoa nhanh tàn và khả năng chơi bền sau Tết kém.
Chuyên gia lưu ý tránh chọn cây có rệp sáp, nấm mốc, đốm lá, vết thối nhũn ở gốc hoặc cổ rễ; không chọn cây có cành hoa bị dập, nụ bị rụng nhiều, lá bị gãy hoặc trầy xước vì dễ suy cây và giảm độ bền hoa sau khi mang về nhà.
Một trong những băn khoăn của người mua hoa là chọn cây đang nở rộ hay cây chỉ có nhiều nụ để chơi được lâu trong dịp Tết. PGS.TS Đặng Văn Đông khuyên, để bảo đảm chậu lan hồ điệp nở đẹp, đồng đều và bền hoa trong suốt những ngày Tết, người tiêu dùng không nên chỉ chọn chậu đang nở rộ hoàn toàn hoặc chỉ toàn nụ, mà nên ưu tiên chậu có tỷ lệ hoa và nụ cân đối.
PGS.TS Đặng Văn Đông (trái) là chuyên gia nhiều năm nghiên cứu về hoa lan hồ điệp.
Những chậu lan có một phần hoa đã nở sẽ bảo đảm tính thẩm mỹ ngay khi trưng bày trong những ngày đầu Tết, màu sắc hoa ổn định và dáng cành đã định hình đẹp. Phần nụ còn lại cần mập, chắc, phân bố đều trên cành, không bị teo, không vàng đầu nụ; đây là yếu tố quyết định để hoa tiếp tục nở nối tiếp, giúp chậu lan luôn có hoa tươi mới trong suốt dịp Tết.
Chậu lan đã nở hết hoa thường chỉ đẹp trong thời gian ngắn, hoa dễ nhanh tàn sau Tết, đặc biệt khi điều kiện nhiệt độ và độ ẩm trong nhà thay đổi. Ngược lại, không nên chọn chậu còn quá nhiều nụ non. Những chậu hầu như chưa nở hoa, nếu nụ còn non hoặc bị "ép nở", khi mang về nhà rất dễ gặp hiện tượng rụng nụ hoặc hoa nở không đều, làm giảm giá trị thẩm mỹ trong dịp Tết.
"Tóm lại, chậu lan hồ điệp lý tưởng để chơi Tết là chậu có hoa đã nở vừa phải kết hợp với nhiều nụ khỏe, như vậy vừa đẹp ngay trong Tết, vừa kéo dài được thời gian thưởng hoa sau Tết", PGS.TS Đặng Văn Đông cho hay.
Những lưu ý trong cách chăm sóc để có chậu lan hồ điệp bền đẹp chơi Tết
Theo PGS.TS Đặng Văn Đông, trong quá trình vận chuyển lan hồ điệp từ cửa hàng về nhà, người chơi cần đặc biệt chú ý một số yếu tố sau để tránh làm cây bị sốc nhiệt, gãy cành hoặc rụng nụ.
Lan hồ điệp rất mẫn cảm với sự thay đổi nhiệt độ đột ngột, vì vậy cần hạn chế tối đa việc đưa cây từ môi trường lạnh sang nóng hoặc ngược lại trong thời gian ngắn; khi trời lạnh nên che kín bằng giấy, bìa carton hoặc túi nilon đục lỗ, khi trời nắng nóng cần tránh để cây phơi trực tiếp dưới ánh nắng.
Không đặt chậu lan trực tiếp trước quạt gió, cửa sổ xe hoặc điều hòa trong suốt quá trình vận chuyển, vì gió mạnh dễ làm nụ hoa mất nước nhanh, dẫn đến rụng nụ hoặc hoa nhanh héo.
Chậu lan cần được đặt cố định, không xô lệch; cành hoa nên được buộc nhẹ vào que chống hoặc khung đỡ để tránh rung lắc, va đập gây gãy cành hoặc dập nụ.
Lan hồ điệp rất mẫn cảm với sự thay đổi nhiệt độ đột ngột, vì vậy cần hạn chế tối đa việc đưa cây từ môi trường lạnh sang nóng hoặc ngược lại trong thời gian ngắn.
"Không xếp chồng các chậu lan lên nhau, không để vật nặng đè lên hoa và nụ; khi di chuyển bằng xe máy hoặc ô tô cần bảo đảm khoảng không gian đủ rộng để hoa không bị cọ xát vào thành xe.
Không nên tưới nước đẫm cho lan ngay trước khi mang đi, vì giá thể ướt kết hợp rung lắc dễ làm tổn thương rễ và tạo điều kiện cho thối rễ, thối gốc sau khi về nhà", chuyên gia nhấn mạnh.
Nhìn chung, vận chuyển nhẹ nhàng, tránh thay đổi môi trường đột ngột và bảo vệ tốt cành, nụ là những nguyên tắc quan trọng giúp lan hồ điệp giữ được sức cây và độ bền hoa trong dịp Tết.
Để lan hồ điệp giữ được màu sắc tươi, hoa lâu tàn trong dịp Tết, vị trí đặt chậu lan trong nhà cần đáp ứng tốt các yêu cầu về ánh sáng, nhiệt độ và độ thông thoáng. Lan hồ điệp ưa ánh sáng tán xạ, nhẹ và ổn định, vì vậy nên đặt chậu lan ở gần cửa sổ, ban công có rèm che hoặc nơi có ánh sáng tự nhiên dịu, tránh ánh nắng trực tiếp chiếu thẳng vào cây vì dễ làm cháy lá, phai màu hoa và rút ngắn thời gian nở.
Nhiệt độ thích hợp cho lan hồ điệp trong thời gian trưng bày dao động khoảng 18–25°C; cần tránh đặt cây gần bếp, tivi, đèn sưởi hoặc những nơi tỏa nhiệt mạnh, đồng thời không đặt trực tiếp dưới luồng gió lạnh của điều hòa vì sự thay đổi nhiệt độ đột ngột sẽ làm hoa nhanh héo và dễ rụng nụ.
Vị trí đặt lan cần thoáng khí, có sự lưu thông không khí nhẹ, tránh không gian kín, bí hoặc ẩm thấp kéo dài; tuy nhiên cũng không nên đặt cây ở nơi gió lùa mạnh vì sẽ làm hoa mất nước nhanh và giảm độ bền.
Lan hồ điệp ưa ẩm nhưng không chịu úng, vì vậy nếu không khí trong nhà quá khô (đặc biệt khi dùng điều hòa) có thể đặt thêm khay nước gần chậu lan hoặc phun sương nhẹ vào không khí xung quanh, tránh phun trực tiếp lên hoa.
PGS.TS Đặng Văn Đông cho biết, về chế độ tưới nước cho lan hồ điệp trong dịp Tết, người chơi thường hay mắc một số sai lầm phổ biến, làm cây nhanh suy và hoa chóng tàn, trong khi cách tưới đúng lại khá đơn giản nếu nắm đúng nguyên tắc sinh học của cây.
Nhiều người có tâm lý "sợ cây khô" nên tưới nước hàng ngày hoặc tưới đẫm liên tục, khiến giá thể luôn ướt, rễ thiếu oxy, dễ bị thối rễ và làm hoa nhanh héo, nụ dễ rụng. Việc phun nước trực tiếp lên cánh hoa, nụ và ngồng hoa dễ gây đọng nước, tạo điều kiện cho nấm bệnh phát sinh, làm thâm cánh, thối nụ và giảm độ bền hoa.
Người chơi thường tưới theo thói quen cố định mà không căn cứ vào nhiệt độ, độ ẩm không khí và độ khô của giá thể, dẫn đến lúc cây cần nước thì không tưới, lúc không cần lại tưới nhiều.
Chỉ tưới khi thấy giá thể bắt đầu khô, rễ chuyển màu từ xanh sang trắng bạc; thông thường trong điều kiện trưng bày trong nhà dịp Tết, có thể tưới khoảng 5–7 ngày/lần, trời lạnh và ẩm thì giãn thời gian tưới, trời khô và ấm có thể tưới sớm hơn.
Khi tưới, chỉ tưới vào gốc và giá thể, tưới vừa đủ ẩm, để nước thoát hết ra ngoài, không để đọng nước trong chậu; thời điểm tưới thích hợp nhất là buổi sáng, giúp cây kịp khô ráo trong ngày và hạn chế nấm bệnh.
Có nên bón phân hay chất dinh dưỡng để hoa bền đẹp?
Nhiều người chơi lan hồ điệp thắc mắc có nên bón phân hoặc chất dinh dưỡng cho hoa để hoa khỏe đẹp trong những ngày Tết? PGS.TS Đặng Văn Đông cho biết, trong thời gian chơi Tết, về cơ bản không cần và cũng không nên bón phân cho lan hồ điệp, bởi mục tiêu giai đoạn này là giữ hoa bền, ổn định sinh lý cây chứ không phải thúc sinh trưởng.
Khi lan hồ điệp đang mang hoa, việc bón phân, đặc biệt là phân đạm hoặc phân nồng độ cao, dễ làm rối loạn cân bằng sinh lý, khiến hoa nhanh tàn, nụ dễ rụng và rễ bị "xót", ảnh hưởng đến sức cây sau Tết.
Chuyên gia cũng cảnh báo việc phải hạn chế sử dụng các loại dung dịch "dưỡng hoa" không rõ nguồn gốc. Nhiều dung dịch quảng cáo giúp hoa lâu tàn nhưng nếu sử dụng không đúng cách hoặc nồng độ cao có thể làm thâm cánh hoa, rụng nụ và giảm tuổi thọ của chậu lan; vì vậy người chơi không nên lạm dụng.
Trong dịp Tết, điều quan trọng nhất là giữ cho lan được đặt ở nơi mát, ánh sáng tán xạ, tưới nước vừa đủ, tránh sốc nhiệt và gió lùa; các yếu tố này có tác dụng giữ hoa bền hiệu quả hơn nhiều so với bón phân. Nếu chơi lan kéo dài và cây có dấu hiệu suy nhẹ, có thể phun sương nhẹ dung dịch dinh dưỡng chuyên dùng cho lan ở nồng độ rất thấp, định kỳ 15–20 ngày/lần, phun vào rễ và lá, tuyệt đối không phun lên hoa.
Khi lan hồ điệp đang mang hoa, việc bón phân, đặc biệt là phân đạm hoặc phân nồng độ cao, dễ làm rối loạn cân bằng sinh lý, khiến hoa nhanh tàn, nụ dễ rụng và rễ bị "xót", ảnh hưởng đến sức cây sau Tết.
Một quan niệm phổ biến là người ta kiêng hoa héo hoặc rụng trong ngày Tết. Để khắc phục điều này, PGS.TS Đặng Văn Đông cho biết, khi lan hồ điệp xuất hiện hiện tượng hoa nhanh héo, nụ không nở hoặc lá bị vàng trong những ngày Tết, nguyên nhân chủ yếu thường xuất phát từ điều kiện chăm sóc và môi trường chưa phù hợp, người chơi cần bình tĩnh xác định đúng nguyên nhân để xử lý kịp thời.
Việc đặt lan ở nơi quá nóng, quá lạnh, gần điều hòa, bếp, hoặc thường xuyên di chuyển vị trí trưng bày làm cây bị rối loạn sinh lý, dẫn đến hoa nhanh héo, nụ không nở hoặc rụng nụ; cách xử lý là đưa cây về vị trí ổn định, mát, có ánh sáng tán xạ và hạn chế di chuyển.
Tưới quá nhiều làm rễ bị úng, thiếu oxy gây vàng lá, thối rễ; ngược lại, để cây quá khô cũng khiến hoa nhanh tàn và nụ teo; cần kiểm tra giá thể, nếu quá ướt thì ngừng tưới, đặt cây nơi thoáng, nếu quá khô thì tưới bổ sung vừa đủ.
Thiếu ánh sáng làm cây yếu, lá vàng nhạt; ánh nắng trực tiếp làm cháy lá, phai màu hoa; không khí quá khô khiến hoa nhanh héo; nên điều chỉnh vị trí đặt cây, tăng độ ẩm không khí bằng khay nước hoặc phun sương nhẹ xung quanh.
Rệp sáp, nấm thối gốc, thối rễ có thể làm lá vàng, hoa héo nhanh; khi phát hiện cần cách ly chậu lan, cắt bỏ phần hư hại, giữ cây khô thoáng và có thể sử dụng thuốc bảo vệ thực vật chuyên dùng cho lan ở nồng độ thấp, đúng hướng dẫn.
Bón phân hoặc phun dung dịch đậm đặc trong thời gian chơi hoa dễ gây "xót" rễ, rụng nụ và héo hoa; cần ngừng ngay việc bón phân, xả nhẹ giá thể bằng nước sạch và chỉ duy trì chăm sóc cơ bản.
Khi lan hồ điệp có biểu hiện bất thường trong dịp Tết, người chơi không nên xử lý vội vàng mà cần đưa cây về môi trường ổn định, điều chỉnh tưới nước và ánh sáng hợp lý, từ đó cây sẽ dần hồi phục và hoa giữ được độ bền lâu hơn.
"Tái sử dụng" lan hồ điệp sau Tết
Theo PGS.TS Đặng Văn Đông, người dùng có thể chăm sóc để lan hồ điệp ra hoa trở lại một cách đơn giản nếu cây còn khỏe và được xử lý đúng kỹ thuật sau khi hoa tàn, vì đây là loài lan có khả năng tái sinh trưởng và cho hoa nhiều năm.
Khi hoa tàn hết, cần cắt bỏ ngồng hoa đã khô; trường hợp ngồng còn xanh khỏe có thể cắt trên mắt ngủ thứ 2–3 tính từ gốc để kích thích cây bật chồi hoa mới hoặc chồi sinh dưỡng.
Nhẹ nhàng lấy cây ra khỏi chậu để kiểm tra rễ, cắt bỏ rễ thối, rễ khô, thay giá thể mới sạch, thoáng nếu giá thể cũ đã mục hoặc quá chặt; sau thay chậu cần đặt cây nơi mát, tránh tưới đẫm trong 7–10 ngày đầu.
Sau giai đoạn nghỉ ngắn, bắt đầu tưới nước đều trở lại và bón phân loãng chuyên dùng cho lan (ưu tiên phân có hàm lượng đạm vừa phải) định kỳ 7–10 ngày/lần để cây ra rễ mới, lá mới và tích lũy dinh dưỡng.
Khi cây đã khỏe, có đủ lá và rễ, cần tạo chênh lệch nhiệt độ ngày – đêm khoảng 8–10 độ C, duy trì ánh sáng tán xạ và giảm đạm, tăng kali – lân trong phân bón để kích thích phân hóa mầm hoa.
Thời gian từ khi hoa tàn đến khi lan hồ điệp ra hoa trở lại thường kéo dài 6–12 tháng, tùy điều kiện chăm sóc và giống; trong thời gian này cần duy trì môi trường ổn định, tránh úng nước và sâu bệnh. Do vậy, nếu người chơi chăm sóc đúng kỹ thuật và kiên trì, lan hồ điệp không chỉ ra hoa trở lại mà còn có thể cho hoa đẹp và bền hơn ở những vụ sau.
Những chậu lan hồ điệp hoàn toàn có thể "tái sử dụng" sau Tết để cây tiếp tục ra hoa.
Đối với lan hồ điệp trưng bày trong thời gian dài trước, trong và sau Tết, việc hạn chế sâu bệnh và nấm hại cần được chú trọng ngay từ khâu bố trí môi trường và chế độ chăm sóc hằng ngày.
Lan hồ điệp rất dễ bị nấm bệnh khi không khí bí và ẩm kéo dài, vì vậy cần đặt chậu lan ở nơi thoáng, có lưu thông không khí nhẹ, tránh góc kín, tránh đặt sát tường ẩm hoặc nơi thiếu ánh sáng.
Chỉ tưới khi giá thể bắt đầu khô, tránh tưới quá nhiều hoặc để nước đọng trong chậu; không tưới nước lên hoa và nụ vì độ ẩm cao trên bề mặt hoa là điều kiện thuận lợi cho nấm bệnh phát sinh.
Thường xuyên kiểm tra, cắt bỏ lá vàng, hoa tàn, rễ hỏng để hạn chế nguồn lây bệnh; dụng cụ cắt tỉa cần được khử trùng trước và sau khi sử dụng.
Cần quan sát định kỳ mặt dưới lá, gốc cây để phát hiện sớm rệp sáp, nấm thối gốc, thối rễ; khi phát hiện cần cách ly ngay chậu bị bệnh để tránh lây lan sang các chậu khác.
Trong trường hợp có nguy cơ cao hoặc đã xuất hiện bệnh, có thể phun phòng định kỳ thuốc trừ nấm và sâu bệnh chuyên dùng cho lan ở nồng độ thấp, theo đúng hướng dẫn, tránh lạm dụng và tuyệt đối không phun trực tiếp lên hoa khi đang trưng bày.
Từ góc độ chuyên môn, để vừa chơi lan hồ điệp hiệu quả, tiết kiệm chi phí và kéo dài giá trị của chậu lan sau Tết, người tiêu dùng cần tiếp cận theo hướng "chơi hoa gắn với chăm cây", coi lan là cây trồng lâu năm chứ không phải sản phẩm dùng một lần.
Ưu tiên chất lượng cây hơn số lượng hoa, chọn chậu có lá, rễ và nụ khỏe sẽ giúp hoa bền hơn trong dịp Tết và thuận lợi cho việc chăm sóc, phục hồi cây sau Tết, tránh phải thay mới mỗi năm.
Đặt lan ở nơi mát, ánh sáng tán xạ, tưới nước vừa đủ, không bón phân trong thời gian chơi hoa, tránh sốc nhiệt và gió lùa; chăm sóc đúng giúp kéo dài thời gian nở hoa mà không phát sinh thêm chi phí.
Sau Tết, cần cắt tỉa, thay giá thể khi cần và chăm sóc phục hồi để cây ra hoa lại; việc tái sử dụng chậu lan không chỉ tiết kiệm chi phí mà còn nâng cao giá trị sinh học và kinh tế của cây.
"Nắm vững những nguyên tắc đơn giản về ánh sáng, nước tưới, nhiệt độ và phòng bệnh sẽ giúp người chơi tự tin chăm sóc lan quanh năm, giảm phụ thuộc vào dịch vụ bên ngoài.Chăm sóc đúng cách và kiên trì giữ cây sau Tết, từ đó vừa thưởng hoa hiệu quả, vừa tiết kiệm chi phí và kéo dài giá trị của chậu lan trong nhiều năm", PGS.TS Đặng Văn Đông nói.
