Chuyển đổi hành vi xã hội để thực thi hiệu quả mô hình thành phố không khói thuốc

Ngày 31/5 hằng năm được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) lựa chọn là Ngày Thế giới không Thuốc lá nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về những tác hại nghiêm trọng của thuốc lá đối với sức khỏe con người và sự phát triển kinh tế - xã hội. 

Sau hơn một thập kỷ thực hiện Luật Phòng, chống tác hại (PCTH) của thuốc lá, Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, các bằng chứng nghiên cứu mới nhất cho thấy vẫn còn một khoảng cách đáng kể giữa quy định pháp luật và thực tiễn thực thi môi trường không khói thuốc, đặc biệt tại các nhà hàng, quán cà phê và khách sạn.

Gánh nặng bệnh tật và khoảng cách từ chính sách đến thực thi

Thuốc lá vẫn là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu có thể phòng ngừa được tại Việt Nam và trên thế giới. Theo số liệu từ WHO, khoảng 84.500 người Việt Nam tử vong mỗi năm do các bệnh liên quan đến thuốc lá, cùng khoảng 18.800 trường hợp tử vong liên quan đến khói thuốc thụ động. Gánh nặng kinh tế do thuốc lá gây ra là rất lớn, bao gồm chi phí y tế trực tiếp, mất năng suất lao động và những tổn thất về chất lượng cuộc sống. Điều đáng lo ngại là không có mức phơi nhiễm an toàn với khói thuốc thụ động; ngay cả việc tiếp xúc trong thời gian ngắn cũng làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch, hô hấp và ung thư.

Nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng, Việt Nam đã ban hành Luật PCTH thuốc lá từ năm 2012. Gần đây, các quy định tiếp tục được hoàn thiện thông qua các văn bản hướng dẫn, nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm môi trường hoàn toàn không khói thuốc tại khu vực trong nhà ở các cơ sở dịch vụ ăn uống và lưu trú. 

Tuy nhiên, nghiên cứu "Thành phố không khói thuốc: Nghiên cứu triển khai với chính quyền các thành phố ở Pakistan, Bangladesh và Việt Nam" (TFC) do Trường Đại học Y tế công cộng (ĐHYTCC), phối hợp với Đại học York (UK), Đại học Melbourne (Úc) và chính quyền địa phương cho thấy thực tế còn nhiều thách thức. Nghiên cứu thực hiện tại 228 cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống và lưu trú tại phường Cầu Giấy (Hà Nội) và phường Vĩnh Phúc (tỉnh Phú Thọ) qua phương pháp khảo sát sử dụng bảng hỏi, quan sát sử dụng bảng kiểm, phỏng vấn sâu và đo nồng độ nicotine trong không khí đã cho kết quả: thực trạng tuân thủ môi trường không khói thuốc vẫn còn hạn chế và 49% số cơ sở vẫn phát hiện nicotine trong không khí, đồng nghĩa với việc nhân viên và khách hàng vẫn đang phải tiếp xúc với khói thuốc lá.

Rào cản từ chuẩn mực xã hội và giải pháp đồng bộ từ địa phương

Theo kết quả nghiên cứu TFC, dù trên 75% quản lý và khách hàng đồng tình với quy định không khói thuốc, nhưng mức độ sẵn sàng thực thi lại thấp hơn nhiều. Một nguyên nhân quan trọng là các chuẩn mực xã hội tồn tại từ lâu: việc mời thuốc lá vẫn được xem là biểu hiện của sự thân thiện và hiếu khách. Bên cạnh đó, nhiều chủ cơ sở và nhân viên chưa nắm rõ các quy định, mức xử phạt, hoặc cảm thấy thiếu sự hỗ trợ và bảo vệ khi thực thi quy định.

Để thay đổi, môi trường không khói thuốc cần được nhìn nhận là một tiêu chí của dịch vụ chất lượng cao, văn minh và tăng giá trị thương hiệu. Đặc biệt, khảo sát PGATS 2024 do Trường ĐHYTCC thực hiện tại nhiều địa phương cho thấy tỷ lệ nữ giới hút thuốc rất thấp (chỉ 1,1%), khẳng định nhu cầu cấp bách về một môi trường không khí trong nhà sạch, an toàn cho phụ nữ, trẻ em và người cao tuổi.

Từ kết quả nghiên cứu và kinh nghiệm quốc tế cho thấy các giải pháp can thiệp cần được thực hiện đồng bộ. Trong khuôn khổ "Hội thảo đồng thiết kế các giải pháp can thiệp" do Trường ĐHYTCC và chính quyền địa phương phối hợp tổ chức (tại Vĩnh Phúc ngày 28/5 và Cầu Giấy ngày 30/5/2026), các bên đã thống nhất các giải pháp ưu tiên như vận động cam kết chính trị của lãnh đạo cấp cao và đưa vào chỉ tiêu KPI của UBND phường; chuẩn hóa hệ thống biển báo có xác nhận của cơ quan chức năng; lựa chọn, hỗ trợ và công nhận các cơ sở điển hình tiên tiến và cơ sở thân thiện không khói thuốc; xây dựng cơ chế phản ánh vi phạm đơn giản như đường dây nóng hoặc mã QR; tăng cường kiểm tra liên ngành y tế- công an; truyền thông rộng rãi trên các kênh.

Xây dựng môi trường không khói thuốc không chỉ là nhiệm vụ của ngành y tế mà cần sự cam kết của chính quyền địa phương, các ban ngành và toàn xã hội. Hưởng ứng Ngày Thế giới không Thuốc lá 31/5/2026, mỗi nhà hàng, quán cà phê hay khách sạn thực thi nghiêm quy định không khói thuốc chính là hành động thiết thực góp phần xây dựng thành phố văn minh, khỏe mạnh và đáng sống hơn.

“Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo” của thuốc lá thế hệ mới để bảo vệ giới trẻ

SKĐS - Theo đồng chí Nguyễn Minh Triết, Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng, Bí thư thường trực Ban Chấp hành Trung ương Đoàn, các sản phẩm thuốc lá điện tử và thuốc lá thế hệ mới đang được "khoác lên" vẻ ngoài hiện đại, thời thượng để thu hút giới trẻ, che giấu bản chất gây nghiện và những hệ lụy nghiêm trọng với sức khoẻ...